{"id":7824,"date":"2026-05-25T21:43:06","date_gmt":"2026-05-25T19:43:06","guid":{"rendered":"https:\/\/parafiaszklarygorne.pl\/?p=7824"},"modified":"2026-05-25T21:45:28","modified_gmt":"2026-05-25T19:45:28","slug":"encyklika-ojca-swietego-leona-xiv","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/parafiaszklarygorne.pl\/index.php\/2026\/05\/25\/encyklika-ojca-swietego-leona-xiv\/","title":{"rendered":"Encyklika\u00a0Ojca \u015awi\u0119tego Leona XIV"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>MAGNIFICA HUMANITAS<\/em><\/strong> &#8211; ENCYKLIKA OJCA \u015aWI\u0118TEGO LEONA XIV O TROSCE O OSOB\u0118 LUDZK\u0104 W DOBIE SZTUCZNEJ INTELIGENCJI<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-embed is-type-video is-provider-youtube wp-block-embed-youtube wp-embed-aspect-16-9 wp-has-aspect-ratio\"><div class=\"wp-block-embed__wrapper\">\n<iframe loading=\"lazy\" title=\"Il Papa firma la sua prima Enciclica\" width=\"810\" height=\"456\" src=\"https:\/\/www.youtube.com\/embed\/7WJuHd8EtPQ?feature=oembed\" frameborder=\"0\" allow=\"accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share\" referrerpolicy=\"strict-origin-when-cross-origin\" allowfullscreen><\/iframe>\n<\/div><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>WPROWADZENIE<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>1.<\/strong>&nbsp;Wspania\u0142e cz\u0142owiecze\u0144stwo stworzone przez Boga staje dzi\u015b wobec decyduj\u0105cego wyboru: wznie\u015b\u0107 now\u0105 wie\u017c\u0119 Babel albo budowa\u0107 miasto, w kt\u00f3rym B\u00f3g i ludzko\u015b\u0107 zamieszkuj\u0105 razem. Ka\u017cde pokolenie otrzymuje w dziedzictwie zadanie nadania kszta\u0142tu swoim czasom: doprowadzenia do dojrzewania dziej\u00f3w jako przestrzeni, w kt\u00f3rej godno\u015b\u0107 ka\u017cdej osoby b\u0119dzie otoczona trosk\u0105, b\u0119dzie umacniana sprawiedliwo\u015b\u0107, a braterstwo stanie si\u0119 mo\u017cliwe. Nad ka\u017cd\u0105 jednak epok\u0105 wisi ryzyko budowania \u015bwiata nieludzkiego i jeszcze bardziej niesprawiedliwego. Tam, gdzie ludzko\u015bci grozi utrata w\u0142asnego oblicza, my, chrze\u015bcijanie, wznosimy oczy ku Bogu, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 cia\u0142em, wiedz\u0105c, \u017ce \u201emisterium cz\u0142owieka wyja\u015bnia si\u0119 prawdziwie jedynie w misterium S\u0142owa Wcielonego\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn1\">[1]<\/a>. To wspania\u0142e cz\u0142owiecze\u0144stwo w Jezusie Chrystusie staje si\u0119 Drog\u0105, Prawd\u0105 i \u017byciem, otwieraj\u0105c ka\u017cdemu z nas drog\u0119 wzrastania ku pe\u0142ni.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>2.<\/strong>&nbsp;Oparci na Chrystusie \u2013 \u017cywym kamieniu \u2013 do\u015bwiadczamy pot\u0119\u017cnego i tajemniczego dzia\u0142ania Ducha \u015awi\u0119tego oraz wierzymy, \u017ce ka\u017cdy autentyczny ludzki wysi\u0142ek wsp\u00f3\u0142pracy z Nim dla osi\u0105gni\u0119cia dobra b\u0119dzie pob\u0142ogos\u0142awiony przez Ojca niebieskiego, w kt\u00f3rym pok\u0142adamy nasz\u0105 nadziej\u0119. Dlatego mo\u017cemy z zaanga\u017cowaniem w\u0142\u0105cza\u0107 si\u0119 w te wszystkie inicjatywy, kt\u00f3re buduj\u0105 \u015bwiat bardziej sprawiedliwy, i mo\u017cemy wzywa\u0107 innych do wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania z nami na rzecz integralnego rozwoju ka\u017cdej istoty ludzkiej. Pragniemy wej\u015b\u0107 w dialog ze wszystkimi m\u0119\u017cczyznami i kobietami naszych czas\u00f3w, z kt\u00f3rymi dzielimy do\u015bwiadczenia, pytania i d\u0105\u017cenia ludzko\u015bci<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn2\">[2]<\/a>. Chcemy razem z nimi szuka\u0107 nowych dr\u00f3g ku dobru wsp\u00f3lnemu i ku promowaniu godnego \u017cycia dla wszystkich. Taka postawa dialogu stanowi integraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 powo\u0142ania Ko\u015bcio\u0142a, poniewa\u017c on \u2013 ustanowiony \u201ew Chrystusie jakby sakramentem (\u2026) wewn\u0119trznego zjednoczenia z Bogiem i jedno\u015bci ca\u0142ego rodzaju ludzkiego\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn3\">[3]<\/a>&nbsp;\u2013 rozpoznaje w historii miejsce, w kt\u00f3rym Ewangelia stawia pytania ludzkiemu do\u015bwiadczeniu i mu towarzyszy.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>3.<\/strong>&nbsp;W tym duchu Leon XIII opublikowa\u0142 w 1891 r. Encyklik\u0119&nbsp;<em>Rerum novarum<\/em>, kt\u00f3rej 135. rocznic\u0119 z \u017cyw\u0105 wdzi\u0119czno\u015bci\u0105 obchodzimy w tym roku. Tym dokumentem m\u00f3j umi\u0142owany Poprzednik da\u0142 impuls tej refleksji nad spo\u0142ecze\u0144stwem, ekonomi\u0105 i polityk\u0105, kt\u00f3r\u0105 dzi\u015b nazywamy \u201enauk\u0105 spo\u0142eczn\u0105 Ko\u015bcio\u0142a\u201d. A kiedy niekt\u00f3rzy stawiali zarzut, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie powinien trwoni\u0107 si\u0142 na sprawy doczesne, lecz troszczy\u0107 si\u0119 o g\u0142oszenie or\u0119dzia \u017cycia wiecznego, odpowiada\u0142 on z realizmem i m\u0105dro\u015bci\u0105, i\u017c g\u0142oszenie Ewangelii nie mo\u017ce pomija\u0107 konkretnego \u017cycia narod\u00f3w<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn4\">[4]<\/a>. Od tego czasu min\u0119\u0142o wiele dziesi\u0119cioleci, a Magisterium, pasterze, teologowie i wierni nadal podejmowali refleksj\u0119 nad kwestiami spo\u0142ecznymi w \u015bwietle Ewangelii. Dzi\u015b nauka spo\u0142eczna Ko\u015bcio\u0142a stanowi dziedzictwo m\u0105dro\u015bci, w kt\u00f3rym odnajdujemy zasady my\u015blenia, kryteria rozeznawania i os\u0105du oraz konkretne wskazania do dzia\u0142ania. Opiera si\u0119 ona na Pi\u015bmie \u015awi\u0119tym i Tradycji, a w dialogu z naukami pomaga nam trafnie odczytywa\u0107 wyzwania tera\u017aniejszo\u015bci, wskazuj\u0105c drogi w\u0142a\u015bciwe dla prze\u017cywania jasnego \u015bwiadectwa chrze\u015bcija\u0144skiego, z rado\u015bci\u0105 i w s\u0142u\u017cbie \u015bwiatu. Nauka spo\u0142eczna Ko\u015bcio\u0142a nie jest statycznym zbiorem poj\u0119\u0107, lecz \u017cywym korpusem prawdy, kt\u00f3ry strze\u017ce i interpretuje powo\u0142anie ludzko\u015bci do \u017cycia pe\u0142nego i sprawiedliwego. Do tej \u017cywej tradycji pragn\u0119 zatem do\u0142\u0105czy\u0107 tak\u017ce m\u00f3j g\u0142os, przyzywaj\u0105c pomocy Ducha m\u0105dro\u015bci, kt\u00f3ry od pocz\u0105tku zamieszkuje \u015bwiat (por.&nbsp;<em>Prz<\/em>&nbsp;8, 22\u201331).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong><em>Rzeczy nowe<\/em>(res novae)<em>&nbsp;naszych czas\u00f3w<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>4.<\/strong>&nbsp;O ile Leon XIII m\u00f3wi\u0142 w swoim czasie o \u201erzeczach nowych\u201d (<em>rerum novarum<\/em>), o tyle dzisiaj nie mo\u017cemy po prostu powtarza\u0107 jego cennego nauczania, lecz winni\u015bmy prosi\u0107 Boga o m\u0105dro\u015b\u0107 potrzebn\u0105 do odczytania wielkich tendencji naszych czas\u00f3w, w szczeg\u00f3lno\u015bci post\u0119pu techniki. W ostatnich latach staje si\u0119 coraz bardziej oczywiste, jak szybko i jak g\u0142\u0119boko cyfryzacja, sztuczna inteligencja (AI) i robotyka przekszta\u0142caj\u0105 nasz \u015bwiat. Techniki samej w sobie nie nale\u017cy uwa\u017ca\u0107 za si\u0142\u0119 przeciwstawn\u0105 osobie ludzkiej; przeciwnie, jest ona od samego pocz\u0105tku wpisana w nasze dzieje jako \u201edzia\u0142alno\u015b\u0107 g\u0142\u0119boko ludzka, zwi\u0105zana z autonomi\u0105 i wolno\u015bci\u0105 cz\u0142owieka\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn5\">[5]<\/a>. Rozw\u00f3j technologiczny w ci\u0105gu wiek\u00f3w przyczynia\u0142 si\u0119 do znacznej poprawy warunk\u00f3w \u017cycia ludzko\u015bci; zarazem jednak ka\u017cdy etap post\u0119pu ukazywa\u0142 tak\u017ce dwuznaczne oblicze narz\u0119dzi mog\u0105cych wyrz\u0105dza\u0107 szkody, je\u015bli nie s\u0105 ukierunkowane ku dobru. Dzi\u015b jednak stajemy wobec nowej sytuacji, w kt\u00f3rej pot\u0119ga i wszechobecno\u015b\u0107 rodz\u0105cych si\u0119 technologii wnikaj\u0105 w tkank\u0119 codzienno\u015bci, kszta\u0142tuj\u0105 procesy decyzyjne i g\u0142\u0119boko oddzia\u0142uj\u0105 na wyobra\u017ani\u0119 zbiorow\u0105: \u201eLudzko\u015b\u0107 nigdy nie mia\u0142a tyle w\u0142adzy nad sob\u0105 sam\u0105\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn6\">[6]<\/a>. Nowe technologie otwieraj\u0105 horyzont rozci\u0105gaj\u0105cy si\u0119 w kierunkach, kt\u00f3rych \u2013 cho\u0107 mo\u017cemy si\u0119 domy\u015bla\u0107 \u2013 nie jeste\u015bmy jeszcze w stanie w pe\u0142ni przewidzie\u0107. To sprawia, \u017ce trudniej jest oceni\u0107 ich wp\u0142yw oraz d\u0142ugofalowe skutki dla godno\u015bci osoby i dobra wsp\u00f3lnego.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>5.<\/strong>&nbsp;Teraz do nas nale\u017cy, aby z jasno\u015bci\u0105 umys\u0142u i poczuciem odpowiedzialno\u015bci podj\u0105\u0107 wyzwania naszych czas\u00f3w. Konieczne jest przyj\u0119cie odpowiednich narz\u0119dzi normatywnych, zdolnych strzec sprawiedliwo\u015bci i ogranicza\u0107 wypaczaj\u0105ce skutki w\u0142adzy technologicznej. Kwestia ta nie wyczerpuje si\u0119 jednak w samej regulacji. Jak przestrzega\u0142 Papie\u017c Franciszek, trzeba z realizmem pyta\u0107, kto dzisiaj dzier\u017cy t\u0119 w\u0142adz\u0119 i ku jakim celom j\u0105 ukierunkowuje: \u201eNie mo\u017cemy jednak ignorowa\u0107 faktu, \u017ce energia j\u0105drowa, biotechnologia, informatyka, znajomo\u015b\u0107 naszego DNA i inne mo\u017cliwo\u015bci, kt\u00f3re zyskali\u015bmy, (\u2026) umo\u017cliwiaj\u0105 tym, kt\u00f3rzy posiadaj\u0105 wiedz\u0119 \u2013 a nade wszystko w\u0142adz\u0119 ekonomiczn\u0105, aby j\u0105 wyzyskiwa\u0107 \u2013 niezwyk\u0142e panowanie nad ca\u0142ym rodzajem ludzkim i nad ca\u0142ym \u015bwiatem\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn7\">[7]<\/a>. Niegdy\u015b to przede wszystkim pa\u0144stwa prowadzi\u0142y i ukierunkowywa\u0142y innowacje. Dzi\u015b natomiast g\u0142\u00f3wnymi motorami rozwoju s\u0105 podmioty prywatne, cz\u0119sto ponadnarodowe, dysponuj\u0105ce zasobami i zdolno\u015bci\u0105 oddzia\u0142ywania wi\u0119kszymi ni\u017c wiele rz\u0105d\u00f3w. W\u0142adza technologiczna przybiera zatem nowe oblicze, w przewa\u017caj\u0105cej mierze \u201eprywatne\u201d, a przez to jest jeszcze trudniejsza do rozeznania, uporz\u0105dkowania i ukierunkowania ku dobru wsp\u00f3lnemu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>6.<\/strong>&nbsp;Dlatego trzeba podj\u0105\u0107 wsp\u00f3lne rozeznanie, zdolne dotrze\u0107 do duchowych i kulturowych korzeni dokonuj\u0105cych si\u0119 przemian. Je\u015bli bowiem zatrzymamy si\u0119 jedynie na tym, co dora\u017ane, ryzykujemy, \u017ce o kierunku naszej w\u0119dr\u00f3wki zadecyduje za nas nast\u0119puj\u0105cy po sobie ci\u0105g nagl\u0105cych stan\u00f3w kryzysowych. Prze\u017cywamy obecnie gwa\u0142towny etap przej\u015bcia, \u201ezmian\u0119 epoki\u201d, w kt\u00f3rej \u2013 podczas gdy jedni wsp\u00f3\u0142zawodnicz\u0105 o przysz\u0142o\u015b\u0107 nowych technologii, a inni s\u0105 zaanga\u017cowani w podejmowanie nad nimi refleksji \u2013 wi\u0119kszo\u015b\u0107 os\u00f3b pozostaje w oczekiwaniu, przygl\u0105da si\u0119 z oddalenia i po prostu ma nadziej\u0119, \u017ce wszystko u\u0142o\u017cy si\u0119 dobrze. W\u0142a\u015bnie dlatego w naszym sumieniu stajemy przed rozstrzygaj\u0105cymi pytaniami, kt\u00f3rych nie mo\u017cna ju\u017c d\u0142u\u017cej uchyla\u0107: Dok\u0105d zmierzamy? Ku jakiemu celowi pragniemy si\u0119 skierowa\u0107? Jaki kierunek winni\u015bmy obra\u0107 jako wsp\u00f3lnota ludzka i jako narody?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong><em>Dwa obrazy&nbsp;biblijne<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>7.<\/strong>&nbsp;Aby odpowiedzie\u0107 na te pytania i rozezna\u0107, jak odpowiedzialnie odnale\u017a\u0107 si\u0119 w dobie sztucznej inteligencji, pragn\u0119 przywo\u0142a\u0107 dwa obrazy biblijne: budow\u0119 wie\u017cy Babel (por.&nbsp;<em>Rdz<\/em>&nbsp;11, 1\u20139) oraz odbudow\u0119 mur\u00f3w Jerozolimy (por.&nbsp;<em>Ne<\/em>&nbsp;2\u20136). W Ksi\u0119dze Rodzaju opowiadanie o wie\u017cy Babel pojawia si\u0119 u pocz\u0105tk\u00f3w dziej\u00f3w ludzko\u015bci, bezpo\u015brednio po genealogiach syn\u00f3w Noego. Ludzie, osiedliwszy si\u0119 na r\u00f3wninie Szinear, postanawiaj\u0105 zbudowa\u0107 miasto i wie\u017c\u0119, \u201ekt\u00f3rej wierzcho\u0142ek b\u0119dzie si\u0119ga\u0142 nieba\u201d (<em>Rdz<\/em>&nbsp;11, 4). Chc\u0105 w ten spos\u00f3b zapewni\u0107 sobie trwa\u0142o\u015b\u0107 i pot\u0119g\u0119, a nade wszystko \u201erozs\u0142awi\u0107 swoje imi\u0119\u201d, l\u0119kaj\u0105c si\u0119 rozproszenia po ziemi. Przedsi\u0119wzi\u0119cie wydaje si\u0119 imponuj\u0105ce: jeden j\u0119zyk, jedna technologia, jeden kierunek. Projekt ten kryje w sobie jednak wielk\u0105 zasadzk\u0119: jest to dzie\u0142o pomy\u015blane bez odniesienia do Boga, wsparte jednolito\u015bci\u0105, kt\u00f3ra usuwa r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 i kt\u00f3ra \u2013 zamiast komunii \u2013 wybiera uniformizacj\u0119. Gdy miasto budowane jest na pysze i na roszczeniu samowystarczalno\u015bci, komunikacja ulega zerwaniu, j\u0119zyki si\u0119 mieszaj\u0105, a ludzie przestaj\u0105 si\u0119 rozumie\u0107. Owocem nie jest jedno\u015b\u0107, lecz rozproszenie. Wie\u017ca Babel ukazuje zatem ograniczenie ka\u017cdej budowli, kt\u00f3ra \u2013 cho\u0107by imponuj\u0105ca \u2013 wyrasta z absolutyzacji tego, co ludzkie, i z ludzkiego roszczenia samowystarczalno\u015bci, po\u015bwi\u0119ca godno\u015b\u0107 os\u00f3b na rzecz skuteczno\u015bci i pragnie dosi\u0119gn\u0105\u0107 nieba bez b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa Boga.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>8.<\/strong>&nbsp;Z kolei Ksi\u0119ga Nehemiasza otwiera si\u0119 w chwili wielkiej s\u0142abo\u015bci w dziejach staro\u017cytnego Izraela. Po niewoli babilo\u0144skiej cz\u0119\u015b\u0107 ludu powr\u00f3ci\u0142a do Jerozolimy, lecz miasto nadal pozostaje w ruinie, mury s\u0105 zwalone, a bramy spalone (por.&nbsp;<em>Ne<\/em>&nbsp;1\u20132). Nehemiasz \u2013 \u017byd pozostaj\u0105cy na s\u0142u\u017cbie u perskiego kr\u00f3la Artakserksesa \u2013 otrzymuje wiadomo\u015b\u0107 o katastrofalnym stanie miasta ojc\u00f3w. Zanim podejmie dzia\u0142anie, po\u015bci, modli si\u0119 i wstawia za ludem; nast\u0119pnie prosi kr\u00f3la o pozwolenie na powr\u00f3t do Jerozolimy, a gdy tam przybywa, w milczeniu ogl\u0105da zburzone miejsca. Nie narzuca rozwi\u0105za\u0144 z g\u00f3ry. Zwo\u0142uje rodziny, ka\u017cdej powierza odcinek muru do odbudowy, wys\u0142uchuje l\u0119k\u00f3w, koordynuje wysi\u0142ki i stawia czo\u0142o sprzeciwom. Opowiadanie ukazuje, \u017ce miasto odradza si\u0119 nie dzi\u0119ki inicjatywie pojedynczej osoby, lecz przez wsp\u00f3ln\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 ca\u0142ego ludu: kap\u0142an\u00f3w, rzemie\u015blnik\u00f3w, naczelnik\u00f3w rod\u00f3w, kobiet i m\u0142odzie\u017cy. Jest to dzie\u0142o, kt\u00f3re ma w centrum Boga i odbudowuje wi\u0119zi jeszcze wcze\u015bniej ni\u017c kamienie. W ten spos\u00f3b dawna Jerozolima odnajduje na nowo wsp\u00f3lny j\u0119zyk: nie j\u0119zyk jednolito\u015bci, lecz komunii; harmoni\u0119, kt\u00f3ra rodzi si\u0119 w\u00f3wczas, gdy ka\u017cdy przyjmuje swoj\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 odpowiedzialno\u015bci, a ca\u0142y lud uznaje, \u017ce jego si\u0142a pochodzi od Pana.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>9.<\/strong>&nbsp;W \u015bwietle tych dw\u00f3ch obraz\u00f3w Duch \u015awi\u0119ty przemawia dzi\u015b do nas w kwestii relacji z technik\u0105 i z trwaj\u0105c\u0105 rewolucj\u0105 cyfrow\u0105. Odkrycia naukowe s\u0105 talentem powierzonym ludzko\u015bci po to, aby mog\u0142a z niego czerpa\u0107 korzy\u015bci (por.&nbsp;<em>Mt<\/em>&nbsp;25, 14\u201330). Technologia mo\u017ce leczy\u0107, \u0142\u0105czy\u0107, wychowywa\u0107, strzec wsp\u00f3lnego domu; mo\u017ce jednak tak\u017ce dzieli\u0107, odrzuca\u0107 i rodzi\u0107 nowe niesprawiedliwo\u015bci. W uj\u0119ciu abstrakcyjnym sama w sobie nie stanowi ona rozwi\u0105zania problem\u00f3w ludzko\u015bci, tak jak sama w sobie nie jest z\u0142em; konkretnie rzecz ujmuj\u0105c, nie jest jednak neutralna, poniewa\u017c przyjmuje ona oblicze tych, kt\u00f3rzy j\u0105 projektuj\u0105, finansuj\u0105, reguluj\u0105 i wykorzystuj\u0105. Dlatego pierwszym wyborem nie jest wyb\u00f3r mi\u0119dzy \u201etak\u201d a \u201enie\u201d dla technologii, lecz mi\u0119dzy budowaniem wie\u017cy Babel a odbudow\u0105 Jerozolimy: mi\u0119dzy w\u0142adz\u0105, kt\u00f3ra ro\u015bci sobie pretensj\u0119 do panowania nad niebem, a ludem, kt\u00f3ry \u2013 w obecno\u015bci Boga \u2013 podejmuje zgodnie prac\u0119 nad odbudow\u0105 mur\u00f3w braterskiego wsp\u00f3\u0142istnienia.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>10.<\/strong>&nbsp;Unikajmy zatem \u201esyndromu wie\u017cy Babel\u201d, polegaj\u0105cego na ba\u0142wochwalstwie zysku, kt\u00f3rego ofiar\u0105 padaj\u0105 s\u0142abi; na jednolito\u015bci sp\u0142aszczaj\u0105cej r\u00f3\u017cnice oraz na roszczeniu do jednego j\u0119zyka \u2013 tak\u017ce cyfrowego \u2013 zdolnego prze\u0142o\u017cy\u0107 wszystko, nawet tajemnic\u0119 osoby, na dane i wydajno\u015b\u0107. Na tym polega niebezpiecze\u0144stwo dehumanizacji \u2013 budowania przysz\u0142o\u015bci z wy\u0142\u0105czeniem Boga i zredukowania drugiej osoby do roli \u015brodka \u2013 pokusy dawnej i wci\u0105\u017c nowej, kt\u00f3ra dzi\u015b przybiera r\u00f3wnie\u017c oblicze techniczne. Wybierzmy natomiast \u201edrog\u0119 Nehemiasza\u201d, kt\u00f3ra ukazuje warto\u015b\u0107 wsp\u00f3lnej pracy podejmowanej po to, by uczyni\u0107 miasto Bo\u017ce bezpiecznym dla powracaj\u0105cych wygna\u0144c\u00f3w. Odbudowywa\u0107 znaczy dzisiaj uzna\u0107, \u017ce po\u015br\u00f3d wielo\u015bci g\u0142os\u00f3w i wizji, przypominaj\u0105cej niekiedy rozproszenie j\u0119zyk\u00f3w, istnieje jednak pewna \u015bwietlana mo\u017cliwo\u015b\u0107, polegaj\u0105ca na budowaniu razem, przemieniaj\u0105c r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 w zas\u00f3b i czyni\u0105c ze s\u0142uchania i dialogu wsp\u00f3ln\u0105 przestrze\u0144, w kt\u00f3rej mog\u0105 wzrasta\u0107 sprawiedliwo\u015b\u0107 i braterstwo. Wewn\u0105trz tego wsp\u00f3lnego dzie\u0142a chrze\u015bcijanie odnajduj\u0105 za\u015b w\u0142a\u015bciw\u0105 sobie form\u0119 budowania: jest ni\u0105 ukierunkowywanie dzia\u0142ania ku Bogu, aby w Jego \u015bwietle pluralizm nie przeradza\u0142 si\u0119 w chaos, lecz \u2013 w praktyce synodalno\u015bci \u2013 stawa\u0142 si\u0119 przestrzeni\u0105, w kt\u00f3rej ludzko\u015b\u0107 na nowo odnajduje swoje trwa\u0142e fundamenty i sw\u00f3j cel ostateczny. W Apokalipsie Jan widzi nowe Jeruzalem \u201ezst\u0119puj\u0105ce z nieba od Boga\u201d (<em>Ap<\/em>&nbsp;21, 2) jako dar dla ca\u0142ej ludzko\u015bci. Ta za\u015b wizja \u0142aski jest dla nas, chrze\u015bcijan, wezwaniem do wsp\u00f3lnej pracy nad kszta\u0142towaniem w dzisiejszych \u201emiastach\u201d pokojowego, sprawiedliwego i godnego \u017cycia wsp\u00f3lnego.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>Budowa\u0107 na&nbsp;<a><\/a>fundamencie dobra<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>11.<\/strong>&nbsp;Budowanie miasta opartego na fundamencie dobra wsp\u00f3lnego domaga si\u0119 zatem przede wszystkim wznoszenia na skale relacji z Bogiem. Oznacza to uzna\u0107, \u017ce prawda Jego mi\u0142o\u015bci wzywa nas do \u017cycia \u201ew obfito\u015bci\u201d (<em>J<\/em>&nbsp;10, 10) oraz do komunii z Nim. Wraz ze \u015bw. Augustynem r\u00f3wnie\u017c i my mo\u017cemy powiedzie\u0107: \u201eStworzy\u0142e\u015b nas bowiem jako skierowanych ku Tobie. I niespokojne jest nasze serce, dop\u00f3ki w Tobie nie spocznie\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn8\">[8]<\/a>. B\u00f3g wpisa\u0142 bowiem w nasze serce pragnienie szcz\u0119\u015bcia, obejmuj\u0105ce wszystkie wymiary \u017cycia, a Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2013 podejmuj\u0105c dialog z m\u0119\u017cczyznami i kobietami naszych czas\u00f3w \u2013 odczuwa piln\u0105 potrzeb\u0119 piel\u0119gnowania tego d\u0105\u017cenia i ukierunkowywania go ku jego najg\u0142\u0119bszej prawdzie.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>12.<\/strong>&nbsp;Po drugie, budowa\u0107 na fundamencie dobra znaczy przyj\u0105\u0107 ograniczono\u015b\u0107 i krucho\u015b\u0107 cz\u0142owiecze\u0144stwa, nie uznaj\u0105c ich za b\u0142\u0105d, kt\u00f3ry nale\u017ca\u0142oby skorygowa\u0107. Dzisiaj w\u0142a\u015bciwe istocie ludzkiej pragnienie pe\u0142ni mo\u017ce zosta\u0107 skierowane ku zwodniczym celom: przez iluzj\u0119 techniki, kt\u00f3ra obiecuje wyzwoli\u0107 nas od wszelkiej krucho\u015bci, albo przez modele dobrobytu, kt\u00f3re spychaj\u0105 ca\u0142e narody na margines. Nierzadko pok\u0142adamy nadziej\u0119 w nieograniczonym wzmacnianiu ludzkich mo\u017cliwo\u015bci, w formach post\u0119pu, kt\u00f3re mog\u0105 zaostrza\u0107 nier\u00f3wno\u015bci, w dora\u017anych rozwi\u0105zaniach, kt\u00f3re nie s\u0105 zdolne uleczy\u0107 ran&nbsp; zadanych narodom. I tak, podczas gdy jedni ulegaj\u0105 mira\u017cowi nieograniczonej samorealizacji, wielu pozostaje pozbawionych tego, co konieczne. Ko\u015bci\u00f3\u0142 przypomina \u2013 g\u0142osem pokornym, lecz stanowczym \u2013 \u017ce prawdziwe spe\u0142nienie nie rodzi si\u0119 z usuwania ludzkiej krucho\u015bci, lecz z harmonijnego wzrastania: tam, gdzie wolno\u015b\u0107 i odpowiedzialno\u015b\u0107 splataj\u0105 si\u0119 ze wzajemn\u0105 trosk\u0105 i prawdziw\u0105 solidarno\u015bci\u0105, a post\u0119p mierzy si\u0119 godno\u015bci\u0105 ka\u017cdego cz\u0142owieka i dobrem narod\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>13.<\/strong>&nbsp;Po trzecie, budowanie \u015bwiata, w kt\u00f3rym wszyscy mog\u0105 \u201erozkwita\u0107\u201d, domaga si\u0119 odwa\u017cnej wsp\u00f3\u0142odpowiedzialno\u015bci. \u017badna r\u0119ka sama nie zdo\u0142a unie\u015b\u0107 ci\u0119\u017caru wyzwa\u0144, kt\u00f3re dotykaj\u0105 wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata; i \u017cadna nie jest tak s\u0142aba, by nie mog\u0142a da\u0107 swego wk\u0142adu: \u201eMoc bowiem w s\u0142abo\u015bci si\u0119 doskonali\u201d (<em>2 Kor<\/em>&nbsp;12, 9). Ka\u017cdemu przypadnie jego odcinek muru: uczonym i badaczom, przedsi\u0119biorcom i pracownikom, wychowawcom i prawodawcom, spo\u0142ecze\u0144stwu obywatelskiemu, ruchom spo\u0142ecznym i wsp\u00f3lnotom wiary. Taka jest logika pomocniczo\u015bci, kt\u00f3ra docenia wsp\u00f3\u0142prac\u0119 mi\u0119dzy pokoleniami, narodami, dyscyplinami i kulturami jako uprzywilejowan\u0105 drog\u0119 prowadz\u0105c\u0105 do wzrostu trwa\u0142o\u015bci, pomy\u015blno\u015bci i pokoju. Napi\u0119cia i r\u00f3\u017cnice nie powinny budzi\u0107 l\u0119ku: mog\u0105 sta\u0107 si\u0119 tw\u00f3rcz\u0105 energi\u0105, je\u015bli zostan\u0105 ukierunkowane przez wsp\u00f3\u0142dzielon\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>14.<\/strong>&nbsp;Wreszcie, budowanie na fundamencie dobra domaga si\u0119 j\u0119zyka ewangelicznego. Unikajmy s\u0142\u00f3w, kt\u00f3re upokarzaj\u0105 albo przeciwstawiaj\u0105 jednych drugim. Wybierajmy jasno\u015b\u0107, kt\u00f3ra o\u015bwieca, a tak\u017ce szczero\u015b\u0107, kt\u00f3ra otwiera drogi. Nie ulegajmy naiwnym uniesieniom i nie podsycajmy ja\u0142owych l\u0119k\u00f3w. Raczej wskazujmy kryteria rozeznania, czyli: godno\u015b\u0107 osoby, powszechne przeznaczenie d\u00f3br, opcj\u0119 preferencyjn\u0105 na rzecz ubogich, trosk\u0119 o wsp\u00f3lny dom i pok\u00f3j \u2013 oraz przek\u0142adajmy je na praktyk\u0119: odpowiedzialne planowanie, ocen\u0119 wp\u0142ywu na cz\u0142owieka i \u017cycie spo\u0142eczne, w\u0142\u0105czanie najbardziej kruchych, alfabetyzacj\u0119 cyfrow\u0105 oraz badania naukowe i przemys\u0142 ukierunkowane na sprawiedliwo\u015b\u0107 i pok\u00f3j.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong><em>Pozosta\u0107 lud\u017ami<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>15.<\/strong>&nbsp;Podczas niedawnego Zwyczajnego Roku Jubileuszowego 2025 w\u0119drowali\u015bmy jako pielgrzymi nadziei i zostali\u015bmy obdarowani obfito\u015bci\u0105 \u0142ask. Umocnieni tymi darami mo\u017cemy z ufno\u015bci\u0105 ducha podejmowa\u0107 trudne zadania i wymagaj\u0105ce wyzwania, przed jakimi stoi nasza przysz\u0142o\u015b\u0107. W dobie sztucznej inteligencji, w kt\u00f3rej godno\u015b\u0107 cz\u0142owieka nara\u017cona jest na przes\u0142oni\u0119cie przez nowe formy dehumanizacji, spoczywa na nas nagl\u0105cy obowi\u0105zek, by pozosta\u0107 prawdziwie lud\u017ami, z mi\u0142o\u015bci\u0105 otaczaj\u0105c trosk\u0105 owo wspania\u0142e cz\u0142owiecze\u0144stwo, kt\u00f3re zosta\u0142o nam darowane i ukazane w ca\u0142ej pe\u0142ni w Chrystusie, a kt\u00f3rego \u017cadna maszyna nigdy nie zdo\u0142a zast\u0105pi\u0107 w jego blasku. Prawdziwy post\u0119p rodzi si\u0119 zawsze z serca otwartego na drugiego cz\u0142owieka, z rozumu gotowego do s\u0142uchania oraz z woli, kt\u00f3ra szuka bardziej tego, co jednoczy, ani\u017celi tego, co dzieli.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>16.<\/strong>&nbsp;Zwracam si\u0119 z usilnym apelem do wszystkich wiernych katolik\u00f3w, do wszystkich chrze\u015bcijan, do wszystkich m\u0119\u017cczyzn i kobiet dobrej woli: nie l\u0119kajmy si\u0119 pobrudzi\u0107 sobie r\u0105k na placu budowy naszych czas\u00f3w. M\u00f3dlmy si\u0119 jak Nehemiasz, planujmy m\u0105drze, pracujmy wytrwale, przywracaj\u0105c Boga na horyzont naszego dzia\u0142ania, a istot\u0119 ludzk\u0105 stawiaj\u0105c w centrum naszych wybor\u00f3w. W\u00f3wczas kamienie odrzucone \u2013 ubodzy, chorzy, migranci, najmniejsi \u2013 stan\u0105 si\u0119 kamieniem w\u0119gielnym, a na ziemi powstanie wsp\u00f3lne mieszkanie \u2013 solidne i go\u015bcinne \u2013 gdzie \u0142askawo\u015b\u0107 i wierno\u015b\u0107 wreszcie spotkaj\u0105 si\u0119 z sob\u0105, uca\u0142uj\u0105 si\u0119 sprawiedliwo\u015b\u0107 i pok\u00f3j (por.&nbsp;<em>Ps<\/em>&nbsp;85, 11). Oto b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, o kt\u00f3re b\u0142agamy Boga, i zadanie, kt\u00f3re stoi przed nami: by\u0107 budowniczymi komunii, a nie architektami wie\u017cy Babel; by\u0107 s\u0142ugami Kr\u00f3lestwa, kt\u00f3re nadchodzi, a nie w\u0142a\u015bcicielami wie\u017c skazanych na upadek. Z sercem pasterza i ojca prosz\u0119 zatem wszystkich, aby zatrzyma\u0107 wznoszenie kolejnej wie\u017cy Babel i zjednoczy\u0107 si\u0142y w budowaniu na fundamencie dobra, tak aby ludzko\u015b\u0107 nigdy nie utraci\u0142a swego pi\u0119kna i aby \u015bwiat m\u00f3g\u0142 raz jeszcze rozpozna\u0107 w sercu istoty ludzkiej to miejsce, w kt\u00f3rym pragnie zamieszka\u0107 B\u00f3g.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong>ROZDZIA\u0141 I<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>MY\u015aL&nbsp;<a><\/a>DYNAMICZNA I WIERNA EWANGELII<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>17.<\/strong>&nbsp;W tym pierwszym rozdziale pragn\u0119 pokr\u00f3tce prze\u015bledzi\u0107 drog\u0119, poprzez kt\u00f3r\u0105 nauka spo\u0142eczna Ko\u015bcio\u0142a kszta\u0142towa\u0142a si\u0119 w najnowszym nauczaniu Papie\u017cy oraz Soboru Watyka\u0144skiego II, aby ukaza\u0107 jej dynamiczny charakter. W ka\u017cdej bowiem epoce&nbsp;<em>res novae<\/em>&nbsp;pobudzaj\u0105 to nauczanie do mierzenia si\u0119 z pytaniami historii w \u015bwietle Prawdy objawionej. Dlatego r\u00f3wnie\u017c sztuczn\u0105 inteligencj\u0119 nale\u017cy rozumie\u0107 nie jako tematyczny dodatek ani jako sytuacj\u0119 kryzysow\u0105, kt\u00f3r\u0105 trzeba zarz\u0105dza\u0107, lecz jako przemian\u0119, kt\u00f3ra od wewn\u0105trz stawia pytania kategoriom katolickiej nauki spo\u0142ecznej i domaga si\u0119 jej dalszego rozwoju w wierno\u015bci Ewangelii.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>18.<\/strong>&nbsp;Jednak\u017ce ten tok rozwa\u017ca\u0144 nie by\u0142by naprawd\u0119 zrozumia\u0142y, gdyby\u015bmy \u2013 zanim zatrzymamy si\u0119 nad wk\u0142adem poszczeg\u00f3lnych Papie\u017cy i najwa\u017cniejszymi dokumentami \u2013 nie wyja\u015bnili pewnych podstawowych przekona\u0144 dotycz\u0105cych sposobu obecno\u015bci Ko\u015bcio\u0142a w historii i jego relacji ze \u015bwiatem. Bez takiego doprecyzowania nauka spo\u0142eczna mog\u0142aby jawi\u0107 si\u0119 jako niew\u0142a\u015bciwa ingerencja w kwestie doczesne albo jako zewn\u0119trzny, narzucany odg\u00f3rnie kodeks etyczny. W rzeczywisto\u015bci wyrasta ona z Ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ry pielgrzymuje razem z ludzko\u015bci\u0105, uznaje ona autonomi\u0119 rzeczywisto\u015bci ziemskich oraz rozr\u00f3\u017cnienie mi\u0119dzy wsp\u00f3lnot\u0105 eklezjaln\u0105 a wsp\u00f3lnot\u0105 polityczn\u0105, i w\u0142a\u015bnie dlatego stawia sobie za cel s\u0142u\u017cb\u0119 dobru wsp\u00f3lnemu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong>Ko\u015bci\u00f3\u0142 pielgrzymuj\u0105cy w dziejach ludzko\u015bci<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>19.<\/strong>&nbsp;Ko\u015bci\u00f3\u0142 obecny w \u015bwiecie jako znak jedno\u015bci dla ca\u0142ej rodziny ludzkiej, w pytaniach i wyzwaniach obecnego czasu rozpoznaje miejsce, w kt\u00f3rym urzeczywistnia w\u0142asne powo\u0142anie do s\u0142uchania, dialogu i s\u0142u\u017cby, pozwalaj\u0105c, by przemawia\u0142o do niego wszystko to, co dotyczy \u017cycia m\u0119\u017cczyzn i kobiet naszych czas\u00f3w. To splecenie \u017cycia z dziejami narod\u00f3w sprawia, \u017ce coraz g\u0142\u0119biej pojmuje on, i\u017c jego misja ma wymiar historyczny i niesie odpowiedzialno\u015b\u0107 za spos\u00f3b, w jaki kszta\u0142towane s\u0105 relacje spo\u0142eczne. Dlatego Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie mo\u017ce uwa\u017ca\u0107 si\u0119 za obcy wobec dynamizm\u00f3w, kt\u00f3re kszta\u0142tuj\u0105 oblicze spo\u0142ecze\u0144stwa. Przeciwnie, z zaanga\u017cowaniem uczestniczy on w drogach, poprzez kt\u00f3re spo\u0142ecze\u0144stwo to wzrasta i organizuje si\u0119 oraz wnosi w\u0142asny wk\u0142ad w osi\u0105ganie bardziej sprawiedliwego i braterskiego wsp\u00f3\u0142istnienia. Papie\u017c Franciszek z moc\u0105 przypomina\u0142 o tym historycznym wymiarze misji Ko\u015bcio\u0142a, stwierdzaj\u0105c, \u017ce \u201enikt nie mo\u017ce od nas domaga\u0107 si\u0119, aby\u015bmy usuwali religi\u0119 w przestrze\u0144 tajemniczego wn\u0119trza os\u00f3b bez \u017cadnego jej wp\u0142ywu na \u017cycie spo\u0142eczne i narodowe, nie przejmuj\u0105c si\u0119 kondycj\u0105 instytucji spo\u0142ecze\u0144stwa \u015bwieckiego, bez wypowiadania si\u0119 na temat wydarze\u0144, kt\u00f3re interesuj\u0105 obywateli\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn9\">[9]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>20.<\/strong>&nbsp;Powo\u0142anie i zaanga\u017cowanie w pod\u0105\u017canie razem z ludzko\u015bci\u0105 w konkretno\u015bci dziej\u00f3w prowadz\u0105 Ko\u015bci\u00f3\u0142 do uznania, \u017ce rzeczywisto\u015bci ziemskie maj\u0105 w\u0142asn\u0105 sp\u00f3jno\u015b\u0107 i w\u0142asny porz\u0105dek. Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II wyrazi\u0142 t\u0119 zasad\u0119 ze szczeg\u00f3ln\u0105 precyzj\u0105 w Konstytucji duszpasterskiej&nbsp;<em>Gaudium et spes<\/em>, kt\u00f3rej 60. rocznic\u0119 obchodzili\u015bmy z wdzi\u0119czn\u0105 pami\u0119ci\u0105 7 grudnia 2025 r.: \u201eJe\u017celi przez autonomi\u0119 rzeczywisto\u015bci ziemskich rozumiemy to, \u017ce rzeczy stworzone i same spo\u0142ecze\u0144stwa ciesz\u0105 si\u0119 w\u0142asnymi prawami i warto\u015bciami (\u2026), w\u00f3wczas rzeczywi\u015bcie godzi si\u0119 jej domaga\u0107\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn10\">[10]<\/a>. To podkre\u015blenie ukazuje, \u017ce stworzenie nosi w sobie odci\u015bni\u0119t\u0105 pierwotn\u0105 dobro\u0107, kt\u00f3rej ludzkie spojrzenie winno strzec, piel\u0119gnowa\u0107 i doprowadza\u0107 do dojrza\u0142o\u015bci. W tej perspektywie Ko\u015bci\u00f3\u0142 jawi si\u0119 jako obecno\u015b\u0107 pomagaj\u0105ca odczytywa\u0107 rzeczywisto\u015b\u0107 w jej g\u0142\u0119bi, wspieraj\u0105c z pokorn\u0105 stanowczo\u015bci\u0105 te wybory, kt\u00f3re s\u0142u\u017c\u0105 godno\u015bci ka\u017cdej osoby, sp\u00f3jno\u015bci wsp\u00f3lnot i dobru wszystkich. W ten spos\u00f3b staje on u boku \u015bwiata, nie zajmuj\u0105c jego miejsca, aby w ka\u017cdej ludzkiej historii mog\u0142a kie\u0142kowa\u0107 obietnica sprawiedliwo\u015bci i pokoju, kt\u00f3r\u0105 Duch \u015awi\u0119ty nieustannie wzbudza w sercu ludzko\u015bci.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>21.<\/strong>&nbsp;Uznaj\u0105c, \u017ce B\u00f3g towarzyszy wolno\u015bci istnie\u0144 ludzkich w kszta\u0142towaniu si\u0119 historii, Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II potwierdzi\u0142 rozr\u00f3\u017cnienie mi\u0119dzy wsp\u00f3lnot\u0105 eklezjaln\u0105 a wsp\u00f3lnot\u0105 polityczn\u0105, wskazuj\u0105c, \u017ce ka\u017cda z nich winna dzia\u0142a\u0107 w jak najpe\u0142niejszej autonomii. Obecno\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a w \u015bwiecie wyra\u017ca si\u0119 zatem r\u00f3wnie\u017c w jego relacji do spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego i instytucji publicznych. Wchodz\u0105c z nimi w dialog, Ko\u015bci\u00f3\u0142 uznaje warto\u015b\u0107 rzeczywisto\u015bci spo\u0142ecznych i politycznych oraz szanuje ich w\u0142asn\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107, wspieraj\u0105c wszystko to, co chroni \u017cycie os\u00f3b i umacnia fundamenty tkanki spo\u0142ecznej. Nie ro\u015bci sobie on pretensji do przejmowania funkcji nale\u017cnych pa\u0144stwu; przeciwnie, ceni jego s\u0142u\u017cb\u0119 dobru wsp\u00f3lnemu i z przekonaniem uznaje odpowiedzialno\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 instytucje cywilne sprawuj\u0105 w spo\u0142ecze\u0144stwie. Zarazem jednak misja powierzona Ko\u015bcio\u0142owi nie pozwala mu pozostawa\u0107 z dala od konkretnych cierpie\u0144 m\u0119\u017cczyzn i kobiet naszych czas\u00f3w. Jego blisko\u015b\u0107 nie rodzi si\u0119 z zamiaru wyr\u0119czania instytucji ani tym bardziej z ukrytej krytyki ich dzia\u0142ania, lecz z ewangelicznej mi\u0142o\u015bci, kt\u00f3ra przynagla go, by pochyla\u0142 si\u0119 nad ranami ludzko\u015bci w chwilach, gdy ujawniaj\u0105 si\u0119 one z najwi\u0119ksz\u0105 dotkliwo\u015bci\u0105. Kiedy Ko\u015bci\u00f3\u0142 interweniuje, czyni to na wz\u00f3r mi\u0142osiernego Samarytanina \u2013 z dyskrecj\u0105 i blisko\u015bci\u0105 \u2013 \u015bwiadom, \u017ce to, co rodzi si\u0119 z bezpo\u015bredniej konieczno\u015bci, nie mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 norm\u0105 ani zast\u0105pi\u0107 instytucjonalnej odpowiedzialno\u015bci w\u0142a\u015bciwej wsp\u00f3lnocie obywatelskiej.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>22.<\/strong>&nbsp;W \u015bwietle tego podw\u00f3jnego uznania \u2013 autonomii rzeczywisto\u015bci ziemskich oraz rozr\u00f3\u017cnienia kompetencji mi\u0119dzy wsp\u00f3lnot\u0105 eklezjaln\u0105 a polityczn\u0105 \u2013 pe\u0142niej rozumiemy kierunek, jaki Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II wyznaczy\u0142 Ko\u015bcio\u0142owi w jego relacji do \u015bwiata.&nbsp;<em>Gaudium et spes<\/em>&nbsp;przypomina: \u201eZadaniem ca\u0142ego Ludu Bo\u017cego, a zw\u0142aszcza pasterzy i teolog\u00f3w, jest z pomoc\u0105 Ducha \u015awi\u0119tego wys\u0142uchiwanie, rozwa\u017canie i interpretowanie w \u015bwietle s\u0142owa Bo\u017cego r\u00f3\u017cnych form wypowiedzi naszych czas\u00f3w, tak aby objawiona Prawda mog\u0142a by\u0107 zawsze dok\u0142adniej ujmowana, lepiej rozumiana i w\u0142a\u015bciwiej przedstawiana\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn11\">[11]<\/a>. S\u0142uchanie \u201er\u00f3\u017cnych form wypowiedzi\u201d nie jest zwyk\u0142\u0105 uwag\u0105 socjologiczn\u0105, lecz zak\u0142ada rozeznanie duchowe, w kt\u00f3rym Lud Bo\u017cy \u2013 z pomoc\u0105 Ducha \u2013 rozpoznaje w przemianach kulturowych i spo\u0142ecznych zar\u00f3wno znaki obecno\u015bci Chrystusa, kt\u00f3ry przychodzi i prowadzi histori\u0119 ku jej wype\u0142nieniu, jak i te wypaczenia, kt\u00f3re przes\u0142aniaj\u0105 Jego oblicze. W ten spos\u00f3b Prawda objawiona nie ulega zmianie w swoim istotnym rdzeniu, lecz zostaje pe\u0142niej wyra\u017cona i przyj\u0119ta jako \u017cywe kryterium ukierunkowuj\u0105ce konkretne wybory, inspiruj\u0105ce drogi osobistego i wsp\u00f3lnotowego nawr\u00f3cenia, wspieraj\u0105ce reform\u0119 struktur i podtrzymuj\u0105ce nowe formy ewangelicznego \u015bwiadectwa w \u017cyciu publicznym. Historia jest zatem jednym z miejsc, w kt\u00f3rych Ko\u015bci\u00f3\u0142 pozwala Duchowi poucza\u0107 si\u0119 o humanizuj\u0105cej mocy Ewangelii i uczy si\u0119 wyra\u017ca\u0107 swoje nauczanie w s\u0142u\u017cbie godno\u015bci ka\u017cdej osoby i dobra narod\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>M\u0105dro\u015b\u0107 S\u0142owa i dialog z naukami o cz\u0142owieku<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>23.<\/strong>&nbsp;Ko\u015bci\u00f3\u0142 uznaje za towarzyszy drogi wszystkich, kt\u00f3rzy szczerze poszukuj\u0105 \u201eprawdy, dobra i pi\u0119kna\u201d, widz\u0105c w nich \u201ecennych sprzymierze\u0144c\u00f3w\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn12\">[12]<\/a>&nbsp;w obronie godno\u015bci ka\u017cdej osoby oraz w trosce o ochron\u0119 stworzenia. Przyjmuj\u0105c duszpasterski styl Soboru Watyka\u0144skiego II, kt\u00f3ry wzywa do s\u0142uchania, rozeznawania i odczytywania znak\u00f3w czasu, Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2013 o\u015bwiecony m\u0105dro\u015bci\u0105 S\u0142owa \u2013 nie l\u0119ka si\u0119 spotkania z ludzk\u0105 wiedz\u0105. S\u0142owo Bo\u017ce daje pewne niezawodne kryteria, aby ukierunkowywa\u0107 drogi sprawiedliwo\u015bci oraz otwiera\u0107 \u015bcie\u017cki pojednania i pokoju mi\u0119dzy lud\u017ami. Gdy za\u015b chodzi o zastosowanie tych kryteri\u00f3w w z\u0142o\u017conych sytuacjach naszych czas\u00f3w, nieodzowny okazuje si\u0119 wk\u0142ad filozofii oraz nauk o cz\u0142owieku i nauk spo\u0142ecznych, kt\u00f3re pomagaj\u0105 g\u0142\u0119biej rozumie\u0107 i wnikliwiej analizowa\u0107 dynamik\u0119 przemian kulturowych, ekonomicznych i politycznych. \u015aw. Jan Pawe\u0142 II przypomina\u0142, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 przyjmuje wk\u0142ad nauk spo\u0142ecznych i czerpie z nich \u201ekonkretne wskazania, aby z ich pomoc\u0105 wype\u0142nia\u0107 swoj\u0105 misj\u0119 nauczania\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn13\">[13]<\/a>. Konfrontacja z tymi dziedzinami wiedzy nie os\u0142abia mocy Ewangelii; przeciwnie, pozwala z wi\u0119ksz\u0105 jasno\u015bci\u0105 rozpozna\u0107 to, co rzeczywi\u015bcie s\u0142u\u017cy \u017cyciu os\u00f3b i wsp\u00f3lnot. Papie\u017c Franciszek, pozostaj\u0105c w tej perspektywie, podkre\u015bla\u0142, \u017ce w wielu kwestiach szczeg\u00f3\u0142owych Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie ro\u015bci sobie prawa do formu\u0142owania \u201edefinitywnych rozwi\u0105za\u0144\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn14\">[14]<\/a>, lecz uznaje znaczenie ws\u0142uchiwania si\u0119 w badania naukowe i wspierania rzetelnego oraz uczciwego dialogu mi\u0119dzy uczonymi, z poszanowaniem r\u00f3\u017cnorodno\u015bci opinii.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>24.<\/strong>&nbsp;Czerpi\u0105c z tego owocnego dialogu mi\u0119dzy Ewangeli\u0105 a ludzk\u0105 wiedz\u0105, Ko\u015bci\u00f3\u0142 stopniowo pog\u0142\u0119bia\u0142 swoj\u0105 nauk\u0119 spo\u0142eczn\u0105, kszta\u0142tuj\u0105c z biegiem czasu dziedzictwo m\u0105dro\u015bci odznaczaj\u0105ce si\u0119 teologiczn\u0105 i antropologiczn\u0105 sp\u00f3jno\u015bci\u0105, zakorzenion\u0105 w chrze\u015bcija\u0144skiej wizji osoby. W\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce wyrasta ono z wiary i z jej rozumienia rzeczywisto\u015bci, dziedzictwo to nie sprowadza si\u0119 do zbioru rozwi\u0105za\u0144 technicznych ani do modelu ekonomicznego czy politycznego przeciwstawianego innym: nale\u017cy do innego porz\u0105dku<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn15\">[15]<\/a>&nbsp;\u2013 do porz\u0105dku zasad, kt\u00f3re ukierunkowuj\u0105 odczytywanie wydarze\u0144 i wspieraj\u0105 ewangeliczn\u0105 interpretacj\u0119 proces\u00f3w historycznych oraz zwi\u0105zanych z nimi wybor\u00f3w. St\u0105d wyp\u0142ywa w\u0142a\u015bciwa funkcja nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ra nie zamierza zast\u0119powa\u0107 odpowiedzialno\u015bci polityki i instytucji, lecz ofiarowuje si\u0119 jako wsparcie dla wsp\u00f3lnego rozeznawania, pomagaj\u0105c rozpoznawa\u0107 i szerzy\u0107 to, co s\u0142u\u017cy godno\u015bci os\u00f3b, \u017cywotno\u015bci wsp\u00f3lnot oraz dobru wszystkich.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Nauka spo\u0142eczna jako rozeznawanie wsp\u00f3lnotowe<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>25.&nbsp;<\/strong>Pojmowanie prawdy jako daru, kt\u00f3rym nale\u017cy si\u0119 dzieli\u0107, a nie jako w\u0142asno\u015bci, do kt\u00f3rej trzeba ro\u015bci\u0107 sobie prawo, wyzwala Ko\u015bci\u00f3\u0142 z pokusy ogl\u0105dania si\u0119 z t\u0119sknot\u0105 ku formom obecno\u015bci opartym na w\u0142adzy. \u015aw. Jan Pawe\u0142 II wzywa\u0142, by ze szczero\u015bci\u0105 spojrze\u0107 na czasy, w kt\u00f3rych dozwalano stosowanie \u201ew obronie prawdy metod nacechowanych nietolerancj\u0105, a nawet przemoc\u0105\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn16\">[16]<\/a>, aby na nowo odnale\u017a\u0107 ewangeliczn\u0105 drog\u0119 \u0142agodnego g\u0142oszenia i prawdy, kt\u00f3ra si\u0119 nie narzuca. W tym samym duchu przypomnia\u0142em, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u201enie chce ro\u015bci\u0107 sobie prawa do posiadania prawdy\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn17\">[17]<\/a>, poniewa\u017c prawda nie jest terytorium, kt\u00f3rego nale\u017cy broni\u0107, lecz dobrem, kt\u00f3rym nale\u017cy si\u0119 dzieli\u0107. T\u0119 sam\u0105 perspektyw\u0119 stre\u015bci\u0142 Papie\u017c Franciszek w znanych s\u0142owach, wedle kt\u00f3rych \u201eczas przewy\u017csza przestrze\u0144\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn18\">[18]<\/a>: nie chodzi przede wszystkim o zajmowanie przestrzeni w\u0142adzy ani o obsadzanie twierdz kulturowych, lecz o zapocz\u0105tkowywanie proces\u00f3w dobra i o pozwolenie, by dojrzewa\u0142y; tak prawda Ewangelii nie narzuca si\u0119 z g\u00f3ry, ale wzrasta w czasie, po\u015br\u00f3d konkretnego splotu ludzkich los\u00f3w, wsp\u00f3lnot i kultur. Jest to prawda, kt\u00f3ra nie l\u0119ka si\u0119 r\u00f3\u017cnorodno\u015bci, lecz j\u0105 przyjmuje i porz\u0105dkuje; kt\u00f3ra nie usuwa konflikt\u00f3w, ale je przemienia; kt\u00f3ra na nowo scala to, co historia sk\u0142onna jest rozproszy\u0107. St\u0105d tak\u017ce obraz wielo\u015bcianu \u2013 figury o wielu \u015bcianach, w kt\u00f3rych z r\u00f3\u017cnych perspektyw odbija si\u0119 ta sama prawda Ewangelii<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn19\">[19]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>26.<\/strong>&nbsp;Taka postawa otwarto\u015bci na prawd\u0119 \u2013 jedn\u0105, a zarazem wielorako wyra\u017can\u0105 \u2013 w g\u0142\u0119boki spos\u00f3b ukazuje powszechno\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ry obejmuje ca\u0142\u0105 rodzin\u0119 ludzk\u0105, a r\u00f3wnocze\u015bnie \u017cyje zanurzony w konkretnych uwarunkowaniach narod\u00f3w i kultur. Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II przypomina, \u017ce w\u0142a\u015bnie na mocy tej katolicko\u015bci \u201eposzczeg\u00f3lne cz\u0119\u015bci przynosz\u0105 innym cz\u0119\u015bciom i ca\u0142emu Ko\u015bcio\u0142owi w\u0142a\u015bciwe sobie dary\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn20\">[20]<\/a>; dzi\u0119ki temu Ko\u015bci\u00f3\u0142 jako ca\u0142o\u015b\u0107 i ka\u017cda poszczeg\u00f3lna wsp\u00f3lnota wzrastaj\u0105 przez wzajemn\u0105 wymian\u0119 oraz wsp\u00f3lny wysi\u0142ek ku coraz pe\u0142niejszej komunii. Wynika st\u0105d, \u017ce Lud Bo\u017cy nie tylko z\u0142o\u017cony jest z wielu narod\u00f3w, lecz tak\u017ce wewn\u0105trz siebie utkany jest z r\u00f3\u017cnych funkcji, powo\u0142a\u0144, kultur i tradycji, wezwanych do tego, by wzajemnie si\u0119 wspiera\u0107 i ubogaca\u0107. W tej perspektywie \u015bw. Pawe\u0142 VI dostrzega\u0142, \u017ce ze wzgl\u0119du na wielk\u0105 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 sytuacji historycznych nie spos\u00f3b realistycznie oczekiwa\u0107, by nauka spo\u0142eczna Ko\u015bcio\u0142a mog\u0142a zaproponowa\u0107 jedn\u0105 odpowied\u017a, w\u0142a\u015bciw\u0105 dla wszystkich kontekst\u00f3w<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn21\">[21]<\/a>; dlatego zach\u0119ca\u0142 ka\u017cd\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105, by z jasno\u015bci\u0105 spojrzenia i poczuciem odpowiedzialno\u015bci odczytywa\u0142a rzeczywisto\u015b\u0107 w\u0142asnego kraju. To p\u0142odne napi\u0119cie mi\u0119dzy powszechno\u015bci\u0105 misji a zakorzenieniem lokalnym nale\u017cy do samej istoty \u017cycia Ko\u015bcio\u0142a: Ko\u015bci\u00f3\u0142 niesie horyzont ca\u0142ego \u015bwiata, a zarazem przyjmuje pytania ka\u017cdego kontekstu jako rzeczywiste miejsce, w kt\u00f3rym Ewangelia przybiera cia\u0142o.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>27.<\/strong>&nbsp;W \u015bwietle tego, co zosta\u0142o dot\u0105d powiedziane, nauka spo\u0142eczna Ko\u015bcio\u0142a ukazuje si\u0119 w swoim najbardziej autentycznym obliczu: nie jako podr\u0119czny zbi\u00f3r zasad i norm do zastosowania, lecz jako droga wsp\u00f3lnotowego rozeznawania. Rodzi si\u0119 ona ze spotkania odwiecznej prawdy Ewangelii z pytaniami historii, pozostaje uwa\u017cna na znaki czasu; karmi si\u0119 wk\u0142adem nauk, kultur i ludzkich do\u015bwiadcze\u0144. Dlatego, gdy godno\u015b\u0107 braci bywa oszpecana, gdy polityka nie odpowiada na dramaty ludzko\u015bci, gdy ekonomia zwraca si\u0119 przeciw cz\u0142owiekowi albo nauka przekracza granice w\u0142asnej metody<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn22\">[22]<\/a>, Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2013 wraz z innymi wyznaniami chrze\u015bcija\u0144skimi i wyznawcami innych religii \u2013 powinien pozwoli\u0107 s\u0142ysze\u0107 sw\u00f3j g\u0142os nie po to, by panowa\u0107, lecz by s\u0142u\u017cy\u0107 komunii. Tak rozumiana nauka spo\u0142eczna Ko\u015bcio\u0142a staje si\u0119 teologi\u0105 komunii w historii \u2013 miejscem, w kt\u00f3rym S\u0142owo, kt\u00f3re sta\u0142o si\u0119 cia\u0142em, nadal staje si\u0119 dialogiem, pami\u0119ci\u0105 i proroctwem.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong>Rozw\u00f3j Magisterium spo\u0142ecznego od Leona XIII do dzisiaj<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>28.<\/strong>&nbsp;Po ukazaniu sposobu, w jaki Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest obecny w historii i podejmuje dialog ze \u015bwiatem, pragn\u0119 teraz zatrzyma\u0107 si\u0119 nad rozwojem nauki spo\u0142ecznej w Magisterium, kt\u00f3re od XIX w. a\u017c po nasze dni towarzyszy\u0142o wielkim transformacjom spo\u0142ecznym. Nie spos\u00f3b oczywi\u015bcie przedstawi\u0107 ca\u0142ego bogactwa tego nauczania, kt\u00f3rego podstawowe zasady zosta\u0142y ukazane w&nbsp;<em>Kompendium nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/em>, a w nowszym Magisterium znalaz\u0142y dalsze pog\u0142\u0119bienie. Nie b\u0119d\u0119 te\u017c m\u00f3g\u0142 w spos\u00f3b systematyczny podejmowa\u0107 tego wszystkiego, co zosta\u0142o rozwini\u0119te w Encyklikach moich ostatnich czcigodnych Poprzednik\u00f3w, zw\u0142aszcza w&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20150524_enciclica-laudato-si.html\"><em>Laudato si\u2019<\/em><\/a>&nbsp;i&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20201003_enciclica-fratelli-tutti.html\"><em>Fratelli tutti<\/em><\/a>. Zamierzam jednak przywo\u0142a\u0107 niekt\u00f3re zasadnicze linie, aby ukaza\u0107, \u017ce to, co przedstawiam, wpisuje si\u0119 w ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 tej tradycji, a zarazem by uwydatni\u0107, w jaki spos\u00f3b trwa\u0142y rdze\u0144 prawd objawionych o osobie i o ludzkim wsp\u00f3\u0142\u017cyciu splata si\u0119 w niej z nieustannie odnawian\u0105 zdolno\u015bci\u0105 s\u0142uchania okoliczno\u015bci dziejowych i przyjmowania pyta\u0144, kt\u00f3re wynikaj\u0105 z tera\u017aniejszo\u015bci. Pragn\u0119 zatem prze\u015bledzi\u0107 kilka decyduj\u0105cych etap\u00f3w tego rozwoju, poczynaj\u0105c od czasu otwartego przez Encyklik\u0119&nbsp;<em>Rerum novarum<\/em>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Pierwsze kroki nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>29.<\/strong>&nbsp;To, co dzi\u015b nazywamy \u201enauk\u0105 spo\u0142eczn\u0105 Ko\u015bcio\u0142a\u201d, nie narodzi\u0142o si\u0119 nagle w czasach wsp\u00f3\u0142czesnych, lecz zbiera i porz\u0105dkuje d\u0142ug\u0105 tradycj\u0119 eklezjalnej refleksji nad \u017cyciem spo\u0142ecznym, maj\u0105c\u0105 swe \u017ar\u00f3d\u0142a w Pi\u015bmie \u015awi\u0119tym, u ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a oraz w opracowaniach teologicznych i prawniczych \u015bredniowiecza i czas\u00f3w nowo\u017cytnych. Wyra\u017cenie \u201enauka spo\u0142eczna Ko\u015bcio\u0142a\u201d zosta\u0142o po raz pierwszy u\u017cyte przez Piusa XII w 1950 r.<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn23\">[23]<\/a>, lecz tre\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 ono obejmuje, rozumiana jako organiczny korpus nauczania spo\u0142ecznego, zacz\u0119\u0142a zarysowywa\u0107 si\u0119 wraz z Encyklik\u0105&nbsp;<em>Rerum novarum<\/em>&nbsp;Leona XIII. Wobec \u201erzeczy nowych\u201d swoich czas\u00f3w \u2013 konfliktu mi\u0119dzy kapita\u0142em a prac\u0105, kwestii robotniczej, przemian gospodarczych i spo\u0142ecznych \u2013 Leon XIII nie ograniczy\u0142 si\u0119 do odnotowania trudno\u015bci, lecz uzna\u0142 te sytuacje za przestrze\u0144 duszpasterskiej misji Ko\u015bcio\u0142a, podda\u0142 je wnikliwemu rozeznaniu, a ich przyczyny oraz mo\u017cliwe drogi wyj\u015bcia ukaza\u0142 w \u015bwietle Ewangelii i integralnej wizji osoby stworzonej na obraz Boga. \u015aw. Jan Pawe\u0142 II dostrzega\u0142 w takim sposobie dzia\u0142ania \u201ewz\u00f3r post\u0119powania\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn24\">&nbsp;[24]&nbsp;<\/a>nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a: wzorcow\u0105 praktyk\u0119, przez kt\u00f3r\u0105 Ko\u015bci\u00f3\u0142 wobec przemian historycznych wype\u0142nia swoje prawo i obowi\u0105zek badania rzeczywisto\u015bci spo\u0142ecznych, wypowiadania si\u0119 na ich temat i wskazywania dr\u00f3g sprawiedliwego rozwi\u0105zania. W ten spos\u00f3b nieprzemijaj\u0105ce tre\u015bci wiary i dawnej m\u0105dro\u015bci eklezjalnej uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w \u017cyw\u0105 nauk\u0119, kt\u00f3ra \u2013 pozostaj\u0105c wierna Ewangelii \u2013 wzrasta w konfrontacji z \u201erzeczami nowymi\u201d ka\u017cdej epoki.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>30.<\/strong>&nbsp;Encyklika&nbsp;<em>Rerum novarum<\/em>&nbsp;Leona XIII stanowi kamie\u0144 milowy w rozwoju Magisterium spo\u0142ecznego. Dokument ten stawia w centrum swej refleksji godno\u015b\u0107 pracy i pracownika, potwierdza prawo do sprawiedliwej p\u0142acy dla niego i jego rodziny, uznaje w osobach warto\u015b\u0107 nadrz\u0119dn\u0105 wzgl\u0119dem kapita\u0142u i zysku, broni w\u0142asno\u015bci prywatnej wraz z jej niezbywaln\u0105 funkcj\u0105 spo\u0142eczn\u0105, docenia zrzeszenia pracownicze oraz proponuje formy wsp\u00f3\u0142pracy mi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi cz\u0119\u015bciami spo\u0142ecze\u0144stwa jako alternatyw\u0119 wobec logiki \u201ewalki klas\u201d. Nie dziwi zatem, \u017ce Pius XI m\u00f3g\u0142 nazwa\u0107 j\u0105 \u201eWielk\u0105 Kart\u0105\u201d (<em>Magna Charta<\/em>)<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn25\">&nbsp;[25]&nbsp;<\/a>dzia\u0142ania spo\u0142ecznego chrze\u015bcijan: w&nbsp;<em>Rerum novarum<\/em>&nbsp;dawna m\u0105dro\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a dotycz\u0105ca osoby i \u017cycia spo\u0142ecznego przybiera now\u0105 posta\u0107, zdoln\u0105 zmierzy\u0107 si\u0119 z epok\u0105 przemys\u0142ow\u0105 i da\u0107 pierwszy wielki, systematyczny zarys tej nauki spo\u0142ecznej, kt\u00f3r\u0105 nast\u0119pne dziesi\u0119ciolecia mia\u0142y dalej rozwija\u0107. Chocia\u017c wiele warunk\u00f3w historycznych opisanych przez Leona XIII uleg\u0142o zmianie, co najmniej dwa osi\u0105gni\u0119cia pozostaj\u0105 nadal niezwykle aktualne: prymat pracy ludzkiej nad wszelk\u0105 logik\u0105 czysto produkcyjn\u0105 lub finansow\u0105 \u2013 a st\u0105d tak\u017ce uwaga po\u015bwi\u0119cona osobom i rodzinom najbardziej nara\u017conym na wyzysk, oraz nierozerwalny zwi\u0105zek mi\u0119dzy g\u0142oszeniem Ewangelii a poszukiwaniem bardziej sprawiedliwego \u0142adu spo\u0142ecznego. W ten spos\u00f3b&nbsp;<em>Rerum novarum<\/em>&nbsp;nie przestaje przypomina\u0107 nam, \u017ce nie ma autentycznej ewangelizacji, kt\u00f3ra nie dotyka\u0142aby r\u00f3wnie\u017c struktur ludzkiego wsp\u00f3\u0142istnienia.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>31.<\/strong>Encyklika&nbsp;<em>Quadragesimo anno<\/em>&nbsp;Piusa XI, og\u0142oszona w 1931 r., w 40. rocznic\u0119&nbsp;<em>Rerum novarum<\/em>&nbsp;i po\u015br\u00f3d wielkiego \u015bwiatowego kryzysu gospodarczego, stanowi dalszy krok w rozwoju Magisterium spo\u0142ecznego. Nie ogranicza si\u0119 do ponownego podj\u0119cia \u201ekwestii robotniczej\u201d, lecz poszerza spojrzenie na ca\u0142o\u015bciowy kszta\u0142t \u0142adu gospodarczego i politycznego. Pi\u0119tnuje koncentracj\u0119 w\u0142adzy ekonomicznej w r\u0119kach nielicznych; krytykuje zar\u00f3wno nieograniczon\u0105 konkurencj\u0119, jak i te projekty kolektywistyczne, kt\u00f3re niwecz\u0105 wolno\u015b\u0107 i odpowiedzialno\u015b\u0107 os\u00f3b; stanowczo przypomina o prawie pracownik\u00f3w do zrzeszania si\u0119 i ponownie podkre\u015bla konieczno\u015b\u0107 tego, by p\u0142aca by\u0142a proporcjonalna nie tylko do wykonywanej pracy, ale tak\u017ce do potrzeb pracownika i jego rodziny. W tym kontek\u015bcie formu\u0142uje w spos\u00f3b systematyczny zasad\u0119 pomocniczo\u015bci, kt\u00f3ra mia\u0142a sta\u0107 si\u0119 jednym ze sta\u0142ych punkt\u00f3w odniesienia nauki spo\u0142ecznej, a wedle kt\u00f3rej to, co mo\u017ce by\u0107 dokonane przez osoby, rodziny, cia\u0142a po\u015brednie i wsp\u00f3lnoty lokalne, nie powinno by\u0107 przejmowane przez instancje wy\u017cszego rz\u0119du. Obok tego Pius XI jasno przypomina spo\u0142eczn\u0105 funkcj\u0119 w\u0142asno\u015bci, a w r\u00f3\u017cnych wypowiedziach swego Magisterium \u2013 od Encyklik&nbsp;<em>Non abbiamo bisogno<\/em>&nbsp;i&nbsp;<em>Mit brennender Sorge<\/em>&nbsp;a\u017c po&nbsp;<em>Divini Redemptoris<\/em>&nbsp;\u2013 pot\u0119pia totalitaryzmy, kt\u00f3re poni\u017caj\u0105 godno\u015b\u0107 osoby, d\u0142awi\u0105 \u017cycie spo\u0142eczne, wyolbrzymiaj\u0105 znaczenie pa\u0144stwa ponad jego rzeczywist\u0105 warto\u015b\u0107 i stosuj\u0105 dyskryminuj\u0105c\u0105 kategori\u0119 rasy. Dla naszych czas\u00f3w szczeg\u00f3lnie aktualne pozostaj\u0105 przynajmniej trzy intuicje jego nauczania spo\u0142ecznego: \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce niesprawiedliwo\u015bci nie dotycz\u0105 jedynie zachowa\u0144 indywidualnych, lecz r\u00f3wnie\u017c struktur ekonomicznych i instytucjonalnych; warto\u015b\u0107 zasady pomocniczo\u015bci, kt\u00f3ra zach\u0119ca do umacniania tkanki zrzeszeniowej i wsp\u00f3lnotowej, unikaj\u0105c nowych koncentracji w\u0142adzy; a tak\u017ce zwi\u0105zek mi\u0119dzy godno\u015bci\u0105 pracy, sprawiedliwym wynagrodzeniem i rzeczywist\u0105 mo\u017cliwo\u015bci\u0105 prowadzenia przez rodziny \u017cycia na miar\u0119 ludzkiej godno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>32.&nbsp;<\/strong>W dramatycznym kontek\u015bcie II wojny \u015bwiatowej i lat powojennej odbudowy Magisterium Piusa XII wnosi znacz\u0105cy wk\u0142ad w rozw\u00f3j nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a, zw\u0142aszcza poprzez bo\u017conarodzeniowe Or\u0119dzia radiowe, w kt\u00f3rych nakre\u015bla zasadnicze rysy \u0142adu mi\u0119dzynarodowego opartego na uznaniu godno\u015bci ludzkiej, na sprawiedliwo\u015bci i pokoju. W tych wyst\u0105pieniach Papie\u017c proponuje dialog ze spo\u0142ecze\u0144stwem, wychodz\u0105c od wymagaj\u0105cego odwo\u0142ania do prawa naturalnego, rozumianego jako zesp\u00f3\u0142 obiektywnych zasad, kt\u00f3re poprzedzaj\u0105 interesy jednostek i pa\u0144stw i kt\u00f3re powinny regulowa\u0107 zar\u00f3wno \u017cycie wewn\u0119trzne narod\u00f3w, jak i ich wzajemne relacje. Pius XII przypisuje ponadto donios\u0142\u0105 rol\u0119 stowarzyszeniom zawodowym, zrzeszeniom pracowniczym i r\u00f3\u017cnym cia\u0142om po\u015brednim \u017cycia gospodarczego i spo\u0142ecznego, uznaj\u0105c w tych zorganizowanych formach \u017cycia zbiorowego istotne zabezpieczenie r\u00f3wnowagi obywatelskiej i ochrony dobra wsp\u00f3lnego. Podkre\u015bla on konieczno\u015b\u0107 istnienia solidnego pa\u0144stwa prawa, aby zapobiega\u0107 nadu\u017cyciom w\u0142adzy, oraz uznaje demokracj\u0119 za narz\u0119dzie sprzyjaj\u0105ce w\u0142a\u015bciwemu sprawowaniu rz\u0105d\u00f3w. Zarazem przestrzega przed wszelk\u0105 pr\u00f3b\u0105 opierania prawa na u\u017cyteczno\u015bci albo na sile, przypominaj\u0105c, \u017ce \u0142ad mi\u0119dzynarodowy podporz\u0105dkowany korzy\u015bci silniejszych nara\u017ca narody s\u0142absze na przemoc i podwa\u017ca u samych podstaw zaufanie mi\u0119dzy pa\u0144stwami. Wreszcie, w g\u0142\u0119bokich nier\u00f3wno\u015bciach gospodarczych mi\u0119dzy krajami dostrzega jeden z czynnik\u00f3w podsycaj\u0105cych konflikty<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn26\">&nbsp;[26]&nbsp;<\/a>. Dla naszych czas\u00f3w, naznaczonych nowymi formami globalnej w\u0142adzy i narastaj\u0105cymi nier\u00f3wno\u015bciami, szczeg\u00f3lnie znamienne pozostaj\u0105 trzy wskazania: konieczno\u015b\u0107, by prawo poprzedza\u0142o interes; \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce dysproporcje ekonomiczne staj\u0105 si\u0119 podatnym gruntem dla napi\u0119\u0107 i przemocy oraz warto\u015b\u0107 tkanki stowarzyszeniowej, zdolnej po\u015bredniczy\u0107 mi\u0119dzy jednostk\u0105 a pa\u0144stwem. Wskaz\u00f3wki te nadal dostarczaj\u0105 nauce spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a wa\u017cnych kryteri\u00f3w odczytywania dynamiki globalizacji i wspierania bardziej sprawiedliwego oraz pokojowego \u0142adu mi\u0119dzynarodowego.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Lata Soboru Watyka\u0144skiego II<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>33.<\/strong>&nbsp;Wraz ze \u015bw. Janem XXIII rozpoczyna si\u0119 nowy etap Magisterium spo\u0142ecznego, naznaczony po\u015bwi\u0119ceniem wyra\u017aniejszej uwagi \u015bwiatowemu wymiarowi kwestii spo\u0142ecznych oraz j\u0119zykowi praw. W&nbsp;<em>Mater et magistra<\/em>&nbsp;ukazuje on wiar\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 jako \u015bwiat\u0142o zdolne ogarnia\u0107 zarazem niebo i ziemi\u0119, przypominaj\u0105c, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2013 cho\u0107 jego pierwszorz\u0119dn\u0105 misj\u0105 jest u\u015bwi\u0119canie i g\u0142oszenie d\u00f3br wiecznych \u2013 nie zaniedbuje przez to konkretnych wymog\u00f3w codziennego \u017cycia os\u00f3b, lecz troszczy si\u0119 o wszelkie autentyczne dobro cz\u0142owieka<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn27\">&nbsp;[27]&nbsp;<\/a>. Wychodz\u0105c od tej integralnej wizji cz\u0142owieka, podkre\u015bla, \u017ce \u017cycie spo\u0142eczne domaga si\u0119 r\u00f3wnowagi mi\u0119dzy inicjatyw\u0105 powo\u0142anych do samoorganizacji i wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania obywateli i grup spo\u0142ecznych a dzia\u0142aniem pa\u0144stwa, kt\u00f3re winno koordynowa\u0107 i wspiera\u0107, nie t\u0142umi\u0105c zarazem wolno\u015bci i odpowiedzialno\u015bci podmiot\u00f3w; st\u0105d jego uwaga po\u015bwi\u0119cona sprawiedliwemu wynagrodzeniu za prac\u0119, uczestnictwu pracownik\u00f3w oraz narastaj\u0105cym nier\u00f3wno\u015bciom mi\u0119dzy pa\u0144stwami. Kilka lat p\u00f3\u017aniej, w&nbsp;<em>Pacem in terris<\/em>, zwracaj\u0105c si\u0119 po raz pierwszy nie tylko do wiernych, lecz tak\u017ce do wszystkich ludzi dobrej woli, Jan XXIII wi\u0105\u017ce w spos\u00f3b organiczny godno\u015b\u0107 osoby z uznaniem podstawowych praw i obowi\u0105zk\u00f3w oraz wskazuje \u0142ad wsp\u00f3\u0142\u017cycia \u2013 r\u00f3wnie\u017c na p\u0142aszczy\u017anie mi\u0119dzynarodowej \u2013 oparty na prawdzie, sprawiedliwo\u015bci, mi\u0142o\u015bci i wolno\u015bci<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn28\">&nbsp;[28]&nbsp;<\/a>. Dla naszych czas\u00f3w, przenikni\u0119tych rozleg\u0142ymi konfliktami i nowymi formami globalnej wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015bci, szczeg\u00f3lnie znacz\u0105ce pozostaj\u0105 wskazania: powszechny horyzont wezwania papieskiego, odwo\u0142anie do praw cz\u0142owieka jako do wsp\u00f3lnego j\u0119zyka oraz przekonanie, \u017ce trwa\u0142y pok\u00f3j wymaga instytucji i relacji mi\u0119dzy narodami inspirowanych godno\u015bci\u0105 ka\u017cdej osoby.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>34.&nbsp;<\/strong>Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II wyznaczy\u0142 punkt zwrotny w samo\u015bwiadomo\u015bci Ko\u015bcio\u0142a wobec \u015bwiata wsp\u00f3\u0142czesnego. W Konstytucji duszpasterskiej&nbsp;<em>Gaudium et spes<\/em>&nbsp;pozostawi\u0142 nam obraz Ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ry staje si\u0119 bliski ludzko\u015bci, anga\u017cuje si\u0119 w sprawy \u015bwiata i podejmuje refleksj\u0119, nie opieraj\u0105c si\u0119 na abstrakcyjnych schematach, lecz wychodz\u0105c od konkretu sytuacji historycznych. Tekst ten podejmuje wielkie kwestie ma\u0142\u017ce\u0144stwa i rodziny, \u017cycia gospodarczego i spo\u0142ecznego, wsp\u00f3lnoty politycznej, wojny i pokoju, podkre\u015blaj\u0105c, \u017ce struktury ekonomiczne i instytucjonalne s\u0105 sprawiedliwe jedynie w\u00f3wczas, gdy s\u0142u\u017c\u0105 integralnemu rozwojowi osoby i sprzyjaj\u0105 odpowiedzialnemu uczestnictwu wszystkich<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn29\">&nbsp;[29]&nbsp;<\/a>. Znaczenie tego dokumentu soborowego dla nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a polega nie tylko na tym, \u017ce otworzy\u0142 on nowe perspektywy refleksji tematycznej, lecz tak\u017ce na tym, \u017ce przekaza\u0142 metod\u0119 rozeznawania, kt\u00f3ra zach\u0119ca do odczytywania przemian dziejowych za pomoc\u0105 spojrzenia ewangelicznego i z ludzk\u0105 kompetencj\u0105. Styl ten ukazuje, \u017ce dialog ze \u015bwiatem nie jest dla Ko\u015bcio\u0142a wyborem taktycznym, lecz konkretn\u0105 form\u0105 jego misji, poniewa\u017c Ewangelia \u2013 niby zaczyn \u2013 mo\u017ce od wewn\u0105trz przemienia\u0107 struktury wsp\u00f3\u0142istnienia i otwiera\u0107 drogi ku pe\u0142niejszemu cz\u0142owiecze\u0144stwu. W ten horyzont wpisuje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c Deklaracja&nbsp;<em>Dignitatis humanae<\/em>, w kt\u00f3rej Sob\u00f3r uznaje, \u017ce wolno\u015b\u0107 religijna jest podstawowym prawem zakorzenionym w godno\u015bci osoby i \u017ce powinno by\u0107 ono zagwarantowane przez porz\u0105dek prawny, aby nikt nie by\u0142 zmuszany do dzia\u0142ania wbrew sumieniu ani pozbawiany mo\u017cno\u015bci prywatnego i publicznego szukania i wyznawania prawdy<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn30\">&nbsp;[30]&nbsp;<\/a>. Zasada ta, maj\u0105ca wielkie znaczenie r\u00f3wnie\u017c dla naszych czas\u00f3w, nadal dostarcza nauce spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a kryteri\u00f3w rozstrzygaj\u0105cych dla ochrony osoby oraz dla budowania spo\u0142ecze\u0144stw pluralistycznych i pokojowych.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>35.&nbsp;<\/strong>Z Pontyfikatu \u015bw. Paw\u0142a VI wy\u0142ania si\u0119 takie rozumienie pokoju, kt\u00f3re nie sprowadza si\u0119 do braku wojny, lecz nabiera kszta\u0142tu na drodze integralnego rozwoju cz\u0142owieka. W&nbsp;<em>Populorum progressio<\/em>&nbsp;opisuje on rozw\u00f3j jako przej\u015bcie od warunk\u00f3w \u017cycia mniej ludzkich do warunk\u00f3w bardziej ludzkich i pojmuje go jako proces obejmuj\u0105cy ka\u017cdego cz\u0142owieka i ca\u0142ego cz\u0142owieka<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn31\">&nbsp;[31]&nbsp;<\/a>, to znaczy ka\u017cdy wymiar osoby oraz wszystkie narody bez wyj\u0105tku. Na tej podstawie Pawe\u0142 VI mo\u017ce stwierdzi\u0107, \u017ce tak rozumiany rozw\u00f3j w istocie \u201eoznacza to samo, co pok\u00f3j\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn32\">&nbsp;[32]&nbsp;<\/a>, poniewa\u017c zmierza do usuni\u0119cia korzeni niesprawiedliwo\u015bci i konfliktu oraz do otwierania dla wszystkich przestrzeni bardziej godnego \u017cycia. Ustanowienie Papieskiej Komisji&nbsp;<em>Iustitia et Pax<\/em>&nbsp;nale\u017cy tak\u017ce odczytywa\u0107 w tym \u015bwietle jako pr\u00f3b\u0119 nadania tej intuicji trwa\u0142ej formy na p\u0142aszczy\u017anie eklezjalnej i mi\u0119dzynarodowej, przy jednoczesnym podtrzymywaniu \u017cywej \u015bwiadomo\u015bci narastaj\u0105cej przepa\u015bci mi\u0119dzy krajami bogatymi a ubogimi oraz potrzeby takiej polityki, kt\u00f3ra b\u0119dzie sprzyja\u0107 rzeczywi\u015bcie bardziej ludzkim warunkom \u017cycia dla wszystkich.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>36.&nbsp;<\/strong>W Li\u015bcie apostolskim&nbsp;<em>Octogesima adveniens<\/em>, napisanym z okazji 80. rocznicy&nbsp;<em>Rerum novarum<\/em>, Pawe\u0142 VI wnosi t\u0119 perspektyw\u0119 w rzeczywisto\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa postindustrialnego, naznaczonego przemianami urbanistycznymi, nowymi formami ub\u00f3stwa, zmianami w \u015bwiecie pracy i szybkimi przeobra\u017ceniami kulturowymi, kt\u00f3re stawiaj\u0105 pod znakiem zapytania przysz\u0142o\u015b\u0107 os\u00f3b i wsp\u00f3lnot. Dla Paw\u0142a VI Ewangelia \u2013 chocia\u017c zosta\u0142a og\u0142oszona, napisana i wprowadzana w \u017cycie w kontek\u015bcie historyczno-kulturowym bardzo odmiennym od naszego \u2013 nie jest przes\u0142aniem \u201eprzestarza\u0142ym\u201d, lecz wizj\u0105 osoby ludzkiej, relacji, w\u0142adzy i dobra wsp\u00f3lnego, zdoln\u0105 r\u00f3wnie\u017c dzisiaj ukierunkowywa\u0107 wybory ekonomiczne, polityczne i kulturowe<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn33\">&nbsp;[33]&nbsp;<\/a>. Innymi s\u0142owy, Ewangelia pozostaje zawsze aktualna, poniewa\u017c daje kryteria pozwalaj\u0105ce rozpozna\u0107 to, co humanizuje, i to, co dehumanizuje; to, co wyzwala, i to, co uciska \u2013 po\u015br\u00f3d nieustannie nowych sytuacji. Dla nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a najbardziej wymagaj\u0105cym dziedzictwem Paw\u0142a VI pozostaje w\u0142a\u015bnie to: dop\u00f3ki w \u015bwiecie b\u0119d\u0105 istnia\u0142y narody wy\u0142\u0105czone z rozwoju godnego cz\u0142owieka, dop\u00f3ty wsp\u00f3lnota chrze\u015bcija\u0144ska nie b\u0119dzie mog\u0142a zadowoli\u0107 si\u0119 abstrakcyjnym g\u0142oszeniem pokoju, lecz b\u0119dzie musia\u0142a pozwoli\u0107, by Ewangelia os\u0105dza\u0142a \u2013 wychodz\u0105c od tych, kt\u00f3rzy pozostaj\u0105 na marginesie \u2013 te struktury ekonomiczne i polityczne, kt\u00f3re \u2013 jak przypomnia\u0142by Jan Pawe\u0142 II \u2013 mog\u0105 sta\u0107 si\u0119 prawdziwymi \u201estrukturami grzechu\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn34\">&nbsp;[34]&nbsp;<\/a>, tak aby \u017cadna osoba i \u017caden nar\u00f3d nie by\u0142y traktowane jako co\u015b, co mo\u017cna po\u015bwi\u0119ci\u0107 w procesach rozwoju.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Najnowsze Magisterium<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>37.<\/strong>&nbsp;Bogate Magisterium spo\u0142eczne \u015bw. Jana Paw\u0142a II sytuuje si\u0119 na styku kryzysu wielkich system\u00f3w ideologicznych XX w. oraz pocz\u0105tk\u00f3w globalizacji ekonomicznej. W Encyklice&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_14091981_laborem-exercens.html\"><em>Laborem exercens<\/em><\/a>, napisanej dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat po og\u0142oszeniu&nbsp;<em>Rerum novarum<\/em>, otwiera on nowy kierunek refleksji nad prac\u0105. Sprawiedliwa p\u0142aca zostaje tam ukazana jako konkretny sprawdzian s\u0142uszno\u015bci ca\u0142ego systemu spo\u0142eczno-gospodarczego, poniewa\u017c ods\u0142ania, czy pracownik jest traktowany jako osoba, czy jedynie jako koszt produkcji<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn35\">&nbsp;[35]&nbsp;<\/a>. Praca nie jest postrzegana tylko jako problem do rozwi\u0105zania lub jako \u015brodek do uzyskania dochodu, lecz jako podstawowe dobro osoby, zasada dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej i klucz do ca\u0142ej kwestii spo\u0142ecznej. W niej cz\u0142owiek anga\u017cuje w\u0142asn\u0105 wolno\u015b\u0107, w\u0142asn\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 i zdolno\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania, przyczyniaj\u0105c si\u0119 do kulturowego i moralnego wzrostu spo\u0142ecze\u0144stwa<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn36\">&nbsp;[36]&nbsp;<\/a>. W \u015bwietle tego r\u00f3\u017cne formy niepewno\u015bci, fragmentaryzacji \u015bcie\u017cek zawodowych i automatyzacji nie mog\u0105 by\u0107 oceniane wy\u0142\u0105cznie w kategoriach efektywno\u015bci, lecz musz\u0105 by\u0107 rozpatrywane z punktu widzenia godno\u015bci pracownika, jego prawa do wystarczaj\u0105cego wynagrodzenia oraz rzeczywistej mo\u017cliwo\u015bci uczestnictwa w \u017cyciu spo\u0142ecznym.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>38.&nbsp;<\/strong>W 20. rocznic\u0119&nbsp;<em>Populorum progressio<\/em>, w Encyklice&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_30121987_sollicitudo-rei-socialis.html\"><em>Sollicitudo rei socialis<\/em><\/a>, \u015bw. Jan Pawe\u0142 II powraca do rany s\u0142abego rozwoju gospodarczego i uznaje niepowodzenie wielu pr\u00f3b przezwyci\u0119\u017cenia ekonomicznego op\u00f3\u017anienia lud\u00f3w ubogich oraz wspierania ich uprzemys\u0142owienia, stwierdzaj\u0105c trwa\u0142o\u015b\u0107, a niekiedy nawet pog\u0142\u0119bianie si\u0119 przepa\u015bci mi\u0119dzy P\u00f3\u0142noc\u0105 a Po\u0142udniem \u015bwiata<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn37\">&nbsp;[37]&nbsp;<\/a>. Pi\u0119tnuje ponadto mechanizmy gospodarcze, finansowe i handlowe, kt\u00f3re \u2013 pozostaj\u0105c pod kontrol\u0105 kraj\u00f3w silniejszych \u2013 w spos\u00f3b strukturalny s\u0142u\u017c\u0105 ich interesom i d\u0142awi\u0105 gospodarki s\u0142absze, domagaj\u0105c si\u0119, by zosta\u0142y one poddane nie tylko ocenie technicznej, lecz tak\u017ce powa\u017cnemu os\u0105dowi moralnemu<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn38\">&nbsp;[38]&nbsp;<\/a>. W tym kontek\u015bcie solidarno\u015b\u0107 zostaje ukazana jako konkretna wsp\u00f3\u0142odpowiedzialno\u015b\u0107 os\u00f3b, lud\u00f3w i narod\u00f3w, jako forma przyja\u017ani spo\u0142ecznej i mi\u0142o\u015bci politycznej, ukierunkowana ku \u201ecywilizacji mi\u0142o\u015bci\u201d, o kt\u00f3rej m\u00f3wi\u0142 \u015bw. Pawe\u0142 VI<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn39\">&nbsp;[39]&nbsp;<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>39.&nbsp;<\/strong>W stulecie&nbsp;<em>Rerum novarum<\/em>&nbsp;Encyklika&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_01051991_centesimus-annus.html\"><em>Centesimus annus<\/em><\/a>&nbsp;przynosi wreszcie rozeznanie dotycz\u0105ce upadku systemu sowieckiego oraz umacniania si\u0119 demokracji i gospodarki rynkowej: \u015bw. Jan Pawe\u0142 II podejmuje na nowo przes\u0142anie Piusa XII, wedle kt\u00f3rego Ko\u015bci\u00f3\u0142 mo\u017ce uzna\u0107 warto\u015b\u0107 demokracji o tyle, o ile zapewnia ona rzeczywisty udzia\u0142 obywateli, pozwala na pokojowy wyb\u00f3r i zmian\u0119 rz\u0105dz\u0105cych oraz nie dopuszcza do tego, by w\u0142adza zosta\u0142a zmonopolizowana przez w\u0105skie elity kieruj\u0105ce si\u0119 interesami partykularnymi albo ideologicznymi<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn40\">&nbsp;[40]&nbsp;<\/a>. Podobnie uznaje pozytywny potencja\u0142 rynku i prywatnej inicjatywy tylko wtedy, gdy pozostaj\u0105 one podporz\u0105dkowane prawu moralnemu i ukierunkowane zasad\u0105 solidarno\u015bci, nie sk\u0142adaj\u0105c najs\u0142abszych w ofierze logice zysku<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn41\">&nbsp;[41]&nbsp;<\/a>. W ten spos\u00f3b w nauce spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a pozostaje szczeg\u00f3lnie aktualne dziedzictwo: podkre\u015blenie wi\u0119zi mi\u0119dzy godno\u015bci\u0105 pracy, solidarno\u015bci\u0105 mi\u0119dzy narodami oraz krytyczn\u0105 ocen\u0105 demokracji i gospodarki rynkowej nadal dostarcza kryteri\u00f3w do os\u0105du nowych form wyzysku, wykluczenia i kryzysu reprezentacji politycznej.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>40.&nbsp;<\/strong>Papie\u017c Benedykt XVI w swojej Encyklice spo\u0142ecznej&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/benedict-xvi\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_ben-xvi_enc_20090629_caritas-in-veritate.html\"><em>Caritas in veritate<\/em><\/a>&nbsp;chcia\u0142 na nowo podj\u0105\u0107 i pog\u0142\u0119bi\u0107 poj\u0119cie rozwoju przedstawione w&nbsp;<em>Populorum progressio<\/em>, odczytuj\u0105c je w perspektywie globalizacji. Przypomina, \u017ce taki rozw\u00f3j powinien wyra\u017ca\u0107 si\u0119 poprzez \u201erealny wzrost, obejmuj\u0105cy wszystkich i rzeczywi\u015bcie zr\u00f3wnowa\u017cony\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn42\">&nbsp;[42]&nbsp;<\/a>, to znaczy poprzez post\u0119p gospodarczy prawdziwie inkluzywny i szanuj\u0105cy granice stworzenia. Stwierdza jednak, \u017ce w krajach bogatych powstaj\u0105 nowe kategorie ubogich i mno\u017c\u0105 si\u0119 niespotykane wcze\u015bniej formy wykluczenia, podczas gdy w regionach najubo\u017cszych niewielkie grupy \u017cyj\u0105 w konsumpcyjnym dobrobycie wsp\u00f3\u0142istniej\u0105cym z dehumanizuj\u0105c\u0105 n\u0119dz\u0105<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn43\">&nbsp;[43]&nbsp;<\/a>. Zauwa\u017ca ponadto, \u017ce nowy globalny system gospodarczo-finansowy, naznaczony wielk\u0105 ruchliwo\u015bci\u0105 kapita\u0142u i \u015brodk\u00f3w produkcji, ograniczy\u0142 polityczn\u0105 w\u0142adz\u0119 pa\u0144stw oraz ich zdolno\u015b\u0107 do ukierunkowywania proces\u00f3w gospodarczych<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn44\">&nbsp;[44]&nbsp;<\/a>. Dlatego raz jeszcze podkre\u015bla, \u017ce dzia\u0142alno\u015b\u0107 ekonomiczna nie mo\u017ce ro\u015bci\u0107 sobie pretensji do rozwi\u0105zywania problem\u00f3w spo\u0142ecznych jedynie przez rozszerzanie logiki rynku, lecz musi by\u0107 podporz\u0105dkowana dobru wsp\u00f3lnemu, za kt\u00f3re wsp\u00f3lnota polityczna ponosi odpowiedzialno\u015b\u0107 w\u0142asn\u0105 i niezast\u0105pion\u0105<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn45\">&nbsp;[45]&nbsp;<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>41.&nbsp;<\/strong>W centrum tej reinterpretacji Benedykt XVI stawia mi\u0142o\u015b\u0107, stwierdzaj\u0105c, \u017ce jest ona \u201efundamentem nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn46\">&nbsp;[46]&nbsp;<\/a>, pod warunkiem wszak\u017ce, \u017ce pozostaje zawsze z\u0142\u0105czona z prawd\u0105; zarazem z niepokojem zauwa\u017ca on, i\u017c w\u0142a\u015bnie na polach spo\u0142ecznym, prawnym, politycznym i ekonomicznym coraz cz\u0119\u015bciej usi\u0142uje si\u0119 og\u0142asza\u0107 jej niewielkie znaczenie moralne. Nowo\u015b\u0107 jego wk\u0142adu polega na ukazaniu, \u017ce rozw\u00f3j, sprawiedliwo\u015b\u0107, instytucje i rynek nie s\u0105 rzeczywisto\u015bciami neutralnymi, lecz przestrzeniami, w kt\u00f3rych mi\u0142o\u015b\u0107 w prawdzie winna urzeczywistnia\u0107 si\u0119 w historii. Dla wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci naznaczonej narastaj\u0105cymi nier\u00f3wno\u015bciami, presj\u0105 rynk\u00f3w finansowych, kryzysem \u015brodowiskowym i nieufno\u015bci\u0105 wobec polityki nauczanie to zachowuje ca\u0142\u0105 sw\u0105 aktualno\u015b\u0107, poniewa\u017c domaga si\u0119 oceniania ka\u017cdego modelu rozwoju wed\u0142ug jego zdolno\u015bci do bycia zarazem inkluzywnym i trwa\u0142ym, do ponownego zespolenia ekonomii i polityki wok\u00f3\u0142 dobra wsp\u00f3lnego oraz do uznania mi\u0142o\u015bci za si\u0142\u0119 krytyczn\u0105 i tw\u00f3rcz\u0105 w \u017cyciu publicznym.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>42.&nbsp;<\/strong>Magisterium spo\u0142eczne Papie\u017ca Franciszka rozwija si\u0119 zgodnie z lini\u0105 Konstytucji&nbsp;<em>Gaudium et spes<\/em>, kt\u00f3ra zach\u0119ca, by patrze\u0107 na histori\u0119, wychodz\u0105c od ran i nadziei os\u00f3b oraz wprowadza\u0107 je w dialog z Ewangeli\u0105. Kierunek ten ujawnia si\u0119 ze szczeg\u00f3ln\u0105 jasno\u015bci\u0105 w&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/apost_exhortations\/documents\/papa-francesco_esortazione-ap_20131124_evangelii-gaudium.html\"><em>Evangelii gaudium<\/em><\/a>, gdzie zostaje stwierdzone, \u017ce or\u0119dzie chrze\u015bcija\u0144skie ma wewn\u0119trzny wymiar spo\u0142eczny, a zarazem wybrzmiewa wezwanie do Ko\u015bcio\u0142a zdolnego do ws\u0142uchania si\u0119 w wo\u0142anie ubogich, migrant\u00f3w i ofiar nowych form niewolnictwa. W tej samej perspektywie nale\u017cy widzie\u0107 r\u00f3wnie\u017c nacisk Franciszka na Ko\u015bci\u00f3\u0142 synodalny, Ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry \u201eidzie razem\u201d, stara si\u0119 odczytywa\u0107 znaki czasu w \u015bwietle Ewangelii i pozwala, by ubodzy, z kt\u00f3rymi dzieli histori\u0119, na nowo go ewangelizowali<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn47\">[47]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>43.&nbsp;<\/strong>W&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20150524_enciclica-laudato-si.html\"><em>Laudato si\u2019<\/em><\/a>&nbsp;Franciszek daje pierwsze wielkie, systematyczne uj\u0119cie kryzysu \u015brodowiskowego w Encyklice spo\u0142ecznej, ukazuj\u0105c, \u017ce nie jest on kwesti\u0105 ograniczon\u0105 do jednego obszaru, lecz ekologicznym aspektem wsp\u00f3\u0142czesnego kryzysu spo\u0142eczno-gospodarczego. Jego propozycja ekologii integralnej \u0142\u0105czy trosk\u0119 o wsp\u00f3lny dom z opcj\u0105 preferencyjn\u0105 na rzecz ubogich i z moc\u0105 stwierdza, \u017ce \u201ezar\u00f3wno wo\u0142anie ziemi, jak i krzyk biednych\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn48\">[48]<\/a>&nbsp;nie mog\u0105 by\u0107 od siebie oddzielane. W tym \u015bwietle na nowo wysuwaj\u0105 si\u0119 na pierwszy plan: powszechne przeznaczenie d\u00f3br, krytyka paradygmatu technokratycznego, kt\u00f3ry ro\u015bci sobie pretensj\u0119 do sprowadzania wszystkiego do przedmiotu panowania, obrona pracy ludzkiej zagro\u017conej logik\u0105 odrzucenia, wym\u00f3g sprawiedliwo\u015bci mi\u0119dzy pokoleniami oraz wezwanie do prawdziwego dialogu mi\u0119dzy polityk\u0105 a ekonomi\u0105, tak aby \u017cadna z nich nie zamyka\u0142a si\u0119 we w\u0142asnej samowystarczalno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>44.&nbsp;<\/strong>Wobec rozpadu tkanki spo\u0142ecznej, \u201etrzeciej wojny \u015bwiatowej w kawa\u0142kach\u201d, globalizacji indywidualistycznej oraz skutk\u00f3w pandemii COVID-19 dla wi\u0119zi wsp\u00f3lnotowych Franciszek we&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20201003_enciclica-fratelli-tutti.html\"><em>Fratelli tutti<\/em><\/a>&nbsp;podejmuje na nowo marzenie o ludzko\u015bci, kt\u00f3ra potrafi wybra\u0107 przyja\u017a\u0144 spo\u0142eczn\u0105 i powszechne braterstwo. Proponuje kultur\u0119 spotkania, \u201elepsz\u0105 polityk\u0119\u201d, zdoln\u0105 szuka\u0107 dobra wsp\u00f3lnego, drogi pojednania, oraz \u015bwiat, kt\u00f3ry zapewni \u201eziemi\u0119, dom i prac\u0119 dla wszystkich\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn49\">[49]<\/a>. Wreszcie, w&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/20241024-enciclica-dilexit-nos.html\"><em>Dilexit nos<\/em><\/a>&nbsp;ukazuje, \u017ce te wielkie zobowi\u0105zania spo\u0142eczne nie daj\u0105 si\u0119 oddzieli\u0107 od osobistej wi\u0119zi z Chrystusem: wracaj\u0105c do S\u0142owa Bo\u017cego, przypomina, i\u017c najprawdziwsz\u0105 odpowiedzi\u0105 na mi\u0142o\u015b\u0107 Serca Jezusowego jest konkretna mi\u0142o\u015b\u0107 wobec braci, i stwierdza, \u017ce \u201enie ma wi\u0119kszego czynu, jaki mo\u017cemy Mu ofiarowa\u0107, aby mi\u0142o\u015b\u0107 odwzajemni\u0107 mi\u0142o\u015bci\u0105\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn50\">[50]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong>Odczytywanie dziej\u00f3w w \u015bwietle wiary<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>45.<\/strong>&nbsp;Gdy spojrzy si\u0119 na t\u0119 drog\u0119 jako na ca\u0142o\u015b\u0107, mo\u017cna dostrzec, \u017ce nauka spo\u0142eczna Ko\u015bcio\u0142a nie jest owocem projektu opracowanego przy biurku, lecz wynikiem cierpliwie splatanej historii, w kt\u00f3rej ka\u017cdy Papie\u017c \u2013 wraz z Soborem Watyka\u0144skim II \u2013 wni\u00f3s\u0142 w\u0142asny, oryginalny wk\u0142ad w \u015bwietle \u201erzeczy nowych\u201d swoich czas\u00f3w. Ka\u017cdy z nich, podejmuj\u0105c wyzwania swojej epoki i odczytuj\u0105c przemiany dziejowe w \u015bwietle Ewangelii, wydobywa\u0142 r\u00f3\u017cne aspekty jednego dziedzictwa: godno\u015b\u0107 osoby, warto\u015b\u0107 pracy, powszechne przeznaczenie d\u00f3br, solidarno\u015b\u0107 i pomocniczo\u015b\u0107, trosk\u0119 o stworzenie, centralne znaczenie pokoju i braterstwa. Wy\u0142ania si\u0119 st\u0105d rozw\u00f3j harmonijny, cho\u0107 nie zawsze linearny, charakteryzuj\u0105cy si\u0119 r\u00f3\u017cnymi akcentami, stopniowym pog\u0142\u0119bianiem oraz niekiedy zmianami perspektywy, kt\u00f3re nie zrywaj\u0105 z tym, co wcze\u015bniejsze, lecz pozwalaj\u0105 dojrzewa\u0107 zawartym w nim konsekwencjom. Je\u017celi dzi\u015b mo\u017cemy m\u00f3wi\u0107 o korpusie wsp\u00f3lnych zasad i kryteri\u00f3w, to dlatego, \u017ce to odczytywanie dziej\u00f3w w \u015bwietle wiary nigdy nie zosta\u0142o zarzucone i potrafi\u0142o podejmowa\u0107 wyzwania stawiane przez pytania kolejnych pokole\u0144. W\u0142a\u015bnie temu zasadniczemu rdzeniowi \u2013 to znaczy wielkim zasadom nauki spo\u0142ecznej, kt\u00f3re ukierunkowuj\u0105 rozeznanie wierz\u0105cych w \u017cyciu osobistym i publicznym \u2013 pragn\u0119 teraz po\u015bwi\u0119ci\u0107 uwag\u0119, aby lepiej uchwyci\u0107 ich wewn\u0119trzn\u0105 sp\u00f3jno\u015b\u0107 i ich \u017cywotn\u0105 moc dla naszych czas\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong>ROZDZIA\u0141 II<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong>PODSTAWY I ZASADY NAUKI SPO\u0141ECZNEJ KO\u015aCIO\u0141A<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>46.<\/strong>&nbsp;Nauka spo\u0142eczna Ko\u015bcio\u0142a jest rzeczywisto\u015bci\u0105 \u017cyw\u0105, pozostaj\u0105c\u0105 w dialogu z histori\u0105, kulturami i naukami, a zarazem strzeg\u0105c\u0105 rdzenia prawdy, kt\u00f3ra nie przemija. Dlatego mo\u017ce by\u0107 uznana za form\u0119 m\u0105dro\u015bci, zdoln\u0105 tak\u017ce dzisiaj ukierunkowywa\u0107 \u017cycie osobiste i spo\u0142eczne wierz\u0105cych. W niniejszym drugim rozdziale pragn\u0119 zatrzyma\u0107 si\u0119 nad niekt\u00f3rymi podstawami i zasadami nauki spo\u0142ecznej, kt\u00f3re pomagaj\u0105 odczytywa\u0107 \u201erzeczy nowe\u201d naszych czas\u00f3w w \u015bwietle podstawowej godno\u015bci osoby ludzkiej. Uwa\u017cam, \u017ce dzisiaj \u2013 je\u015bli chcemy otoczy\u0107 trosk\u0105 osob\u0119 ludzk\u0105 w dobie sztucznej inteligencji \u2013 musimy na nowo podj\u0105\u0107 refleksj\u0119 nad dobrem wsp\u00f3lnym, powszechnym przeznaczeniem d\u00f3br, pomocniczo\u015bci\u0105, solidarno\u015bci\u0105 i sprawiedliwo\u015bci\u0105 spo\u0142eczn\u0105. Jestem przekonany, \u017ce harmonijna relacja mi\u0119dzy tymi zasadami wymaga, aby by\u0142y one rozpatrywane \u0142\u0105cznie, tak by mog\u0142o si\u0119 jasno uwidoczni\u0107, jak wzajemnie si\u0119 dope\u0142niaj\u0105 i obja\u015bniaj\u0105.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>47.<\/strong>&nbsp;Proponuj\u0105c te refleksje, pragn\u0119 przede wszystkim pom\u00f3c wiernym \u015bwieckim oraz wszystkim kobietom i m\u0119\u017cczyznom dobrej woli odkry\u0107 na nowo ich zadanie polegaj\u0105ce na tym, by wnosi\u0107 w codzienno\u015b\u0107 \u2013 w relacje rodzinne, w prac\u0119 i w uczestnictwo spo\u0142eczne \u2013 zasady, kt\u00f3re zamierzam przypomnie\u0107, pozwalaj\u0105c, by o\u017cywia\u0142o ich pragnienie wcielania mi\u0142o\u015bci Boga w konkretne w\u0105tki historii. R\u00f3wnocze\u015bnie chcia\u0142bym zach\u0119ci\u0107 akademie i uniwersytety, by nada\u0142y tym zasadom nowy impuls, podejmuj\u0105c nad nimi namys\u0142 w spos\u00f3b wierny dzisiejszym realiom i skuteczny wobec wyzwa\u0144 rewolucji cyfrowej. W ten spos\u00f3b refleksja teologiczna i filozoficzna b\u0119dzie mog\u0142a pog\u0142\u0119bia\u0107 i wspiera\u0107 drog\u0119 duszpastersk\u0105 Ko\u015bcio\u0142a, przyczyniaj\u0105c si\u0119 do wype\u0142niania przez Magisterium jego zadania o\u015bwiecania sumie\u0144 wierz\u0105cych i ukierunkowywania ich zaanga\u017cowania na rzecz bardziej sprawiedliwego i bardziej braterskiego kszta\u0142tu \u017cycia naszych spo\u0142ecze\u0144stw.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong>Podstawy nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Cz\u0142owiek obrazem Boga Tr\u00f3jjedynego<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>48.<\/strong>&nbsp;Nauka spo\u0142eczna Ko\u015bcio\u0142a prowadzi nas z powrotem do samego serca naszej wiary \u2013 do misterium Boga \u017cywego, objawionego w Jezusie Chrystusie jako komunia Os\u00f3b: Ojca, Syna i Ducha \u015awi\u0119tego \u2013 mi\u0142o\u015bci w relacji, kt\u00f3ra wzajemnie si\u0119 udziela i otwiera na \u015bwiat<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn51\">[51]<\/a>. Jak przypomina Sob\u00f3r, osoba ludzka jest powo\u0142ana do komunii z Bogiem i nie mo\u017ce si\u0119 \u201ew pe\u0142ni odnale\u017a\u0107 inaczej, jak tylko przez szczery dar z siebie samego\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn52\">[52]<\/a>: jej najg\u0142\u0119bszym powo\u0142aniem jest wej\u015b\u0107 w trynitarny dynamizm mi\u0142o\u015bci otrzymanej i wsp\u00f3\u0142dzielonej.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>49.<\/strong>&nbsp;Je\u017celi misterium Boga-Mi\u0142o\u015bci jest \u017ar\u00f3d\u0142em nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a, to jego najbardziej konkretny obraz kontemplujemy w Jezusie Chrystusie, S\u0142owie Wcielonym. Staj\u0105c si\u0119 cz\u0142owiekiem, Syn Bo\u017cy wchodzi w nasz\u0105 histori\u0119 i przyjmuje nasze cia\u0142o, wnosz\u0105c w nie t\u0119 mi\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3ra \u0142\u0105czy Go z Ojcem i Duchem \u015awi\u0119tym. \u201eMisterium cz\u0142owieka wyja\u015bnia si\u0119 prawdziwie jedynie w misterium S\u0142owa Wcielonego\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn53\">[53]<\/a>, poniewa\u017c Jego cz\u0142owiecze\u0144stwo jest w pe\u0142ni wolne, otwarte na innych, zdolne budowa\u0107 wi\u0119zi solidarne i pi\u0119kne, oddane ca\u0142kowitemu darowi z siebie. Kto w Niego wierzy, zostaje w\u0142\u0105czony w wielkie dzie\u0142o odnowy zapocz\u0105tkowane przez misterium Jego m\u0119ki, \u015bmierci i zmartwychwstania oraz wsp\u00f3\u0142dzia\u0142a w budowaniu Kr\u00f3lestwa Bo\u017cego, ucz\u0105c si\u0119 przyjmowa\u0107 ka\u017cd\u0105 kobiet\u0119 i ka\u017cdego m\u0119\u017cczyzn\u0119 jako siostr\u0119 i brata \u2013 dzieci jednego Ojca. W ten spos\u00f3b zar\u00f3wno g\u0142oszenie, jak i do\u015bwiadczenie chrze\u015bcija\u0144skie, prowadzone przez Ducha \u015awi\u0119tego, zmierzaj\u0105 do wywo\u0142ywania skutk\u00f3w spo\u0142ecznych w \u015bwiecie<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn54\">[54]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>50.<\/strong>&nbsp;W centrum chrze\u015bcija\u0144skiej wizji cz\u0142owieka znajduje si\u0119 wielkie twierdzenie, \u017ce m\u0119\u017cczyzna i kobieta zostali stworzeni na obraz i podobie\u0144stwo Boga w Tr\u00f3jcy Jedynego (por.&nbsp;<em>Rdz<\/em>&nbsp;1, 26\u201327). Ka\u017cda osoba, konstytutywnie ukierunkowana na relacj\u0119, jest zamierzona i chciana przez Boga po to, by wej\u015b\u0107 w histori\u0119 komunii z Nim, z innymi oraz ze stworzeniem. Jej godno\u015b\u0107 nie zale\u017cy od zdolno\u015bci, jakie posiada, od bogactw czy zajmowanego miejsca, od s\u0142usznych b\u0105d\u017a b\u0142\u0119dnych wybor\u00f3w, kt\u00f3rych dokonuje, lecz jest darem, kt\u00f3ry j\u0105 poprzedza i przewy\u017csza, z\u0142o\u017conym przez Boga jako wyraz Jego mi\u0142o\u015bci, kt\u00f3ra nigdy nie ustaje. Dlatego osoba ludzka pozostaje zawsze \u201edrog\u0105 Ko\u015bcio\u0142a\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn55\">[55]<\/a>&nbsp;oraz sercem ka\u017cdej autentycznej drogi integralnego rozwoju cz\u0142owieka<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn56\">[56]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>R\u00f3wna godno\u015b\u0107 wszystkich istnie\u0144 ludzkich<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>51.<\/strong>&nbsp;\u015aw. Jan Pawe\u0142 II stwierdza\u0142, \u017ce \u201epog\u0142\u0119biona wra\u017cliwo\u015b\u0107 na godno\u015b\u0107 ludzkiej osoby i na jej wyj\u0105tkowo\u015b\u0107, a tak\u017ce nale\u017cny respekt dla decyzji sumienia stanowi niew\u0105tpliwie pozytywny dorobek wsp\u00f3\u0142czesnej kultury\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn57\">[57]<\/a>. Stwierdzenie to wpisuje si\u0119 w lini\u0119 wytyczon\u0105 ju\u017c przez Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II, kt\u00f3ry odnotowa\u0142 wzrost \u015bwiadomo\u015bci wznios\u0142ej godno\u015bci ka\u017cdej osoby, jej warto\u015bci przewy\u017cszaj\u0105cej wszelkie rzeczy oraz jej powszechnych i nienaruszalnych praw i obowi\u0105zk\u00f3w<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn58\">[58]<\/a>. Wa\u017cne jest, by czuwa\u0107, aby ten wzrost \u015bwiadomo\u015bci godno\u015bci cz\u0142owieka nie zosta\u0142 przes\u0142oni\u0119ty pod naciskiem nowych ideologii lub okre\u015blonych, bardzo pot\u0119\u017cnych interes\u00f3w obecnych w dzisiejszym \u015bwiecie. W\u015br\u00f3d tych ideologii za szczeg\u00f3lnie podst\u0119pn\u0105 uwa\u017cam t\u0119, kt\u00f3ra daje do zrozumienia, \u017ce ka\u017cdy cz\u0142owiek powinien zas\u0142u\u017cy\u0107 na swoj\u0105 warto\u015b\u0107 albo j\u0105 usprawiedliwi\u0107, do tego stopnia, i\u017c wi\u0119ksz\u0105 warto\u015b\u0107 przypisuje si\u0119 tym, kt\u00f3rzy s\u0105 bardziej wydajni i sprawniejsi. W takiej perspektywie osoba zostaje ostatecznie sprowadzona do \u015brodka s\u0142u\u017c\u0105cego osi\u0105ganiu rezultat\u00f3w, do zasobu, kt\u00f3rym mo\u017cna si\u0119 pos\u0142u\u017cy\u0107 i kt\u00f3ry mo\u017cna wyzyskiwa\u0107, i nie jest ju\u017c ona uznawana za cel sam w sobie, kt\u00f3ry nigdy nie podlega instrumentalizacji. Tymczasem warto\u015b\u0107 osoby nie zale\u017cy od tego, co ona osi\u0105ga lub wytwarza, a pewne prawa przys\u0142uguj\u0105 ka\u017cdemu ju\u017c przez sam fakt bycia osob\u0105. \u017badna ludzka w\u0142adza nie mo\u017ce ich prawomocnie odm\u00f3wi\u0107 ani arbitralnie ogranicza\u0107<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn59\">[59]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>52.<\/strong>&nbsp;Gdy m\u00f3wimy o godno\u015bci, nie zawsze u\u017cywamy tego s\u0142owa w tym samym znaczeniu: niekiedy mamy na my\u015bli godno\u015b\u0107 moraln\u0105, to znaczy spos\u00f3b, w jaki cz\u0142owiek ukierunkowuje swoje wybory i swoje dzia\u0142anie; innym razem my\u015blimy o godno\u015bci spo\u0142ecznej, a wi\u0119c o warunkach \u017cycia cz\u0142owieka i o konkretnym szacunku, jakim darzy go spo\u0142ecze\u0144stwo; w jeszcze innych przypadkach wskazujemy na godno\u015b\u0107 egzystencjaln\u0105, to znaczy na spos\u00f3b, w jaki cz\u0142owiek postrzega warto\u015b\u0107 samego siebie i w\u0142asnego \u017cycia. Te wymiary godno\u015bci mog\u0105 wzrasta\u0107 albo male\u0107. Opr\u00f3cz tych znacze\u0144 istnieje jednak poziom g\u0142\u0119bszy i najwa\u017cniejszy, kt\u00f3rym jest godno\u015b\u0107 ontologiczna. Jest to godno\u015b\u0107 przys\u0142uguj\u0105ca ka\u017cdej istocie ludzkiej po prostu z racji jej istnienia, tego, \u017ce by\u0142a chciana, stworzona i umi\u0142owana przez Boga<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn60\">[60]<\/a>: \u017caden grzech, \u017cadne niepowodzenie, \u017cadne upokorzenie, \u017cadne wykluczenie nie mog\u0105 naruszy\u0107 g\u0142\u0119bokiej warto\u015bci \u017cycia ludzkiego, kt\u00f3rego On zapragn\u0105\u0142 i kt\u00f3re powo\u0142a\u0142 do istnienia<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn61\">[61]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>53.<\/strong>&nbsp;Dlatego podstawowej godno\u015bci ka\u017cdej osoby nie nabywa si\u0119 ani si\u0119 na ni\u0105 nie zas\u0142uguje, nie potrzebuje te\u017c ona udowadniania. Niedawna Deklaracja&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/roman_curia\/congregations\/cfaith\/documents\/rc_ddf_doc_20240402_dignitas-infinita_pl.html\"><em>Dignitas infinita<\/em><\/a>&nbsp;przedstawi\u0142a syntetyczne uj\u0119cie przekona\u0144 Ko\u015bcio\u0142a w tej kwestii: \u201eNiesko\u0144czona godno\u015b\u0107, niezbywalnie zwi\u0105zana z istot\u0105 samego bytu, przys\u0142uguje ka\u017cdej osobie ludzkiej, niezale\u017cnie od jakichkolwiek okoliczno\u015bci i jakiegokolwiek stanu lub sytuacji, w jakich si\u0119 znajduje\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn62\">[62]<\/a>, to znaczy zawsze i bez wyj\u0105tku. O godno\u015bci tej, przys\u0142uguj\u0105cej ka\u017cdej istocie ludzkiej, mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 jako o niesko\u0144czonej \u2013 jak czyni\u0142 to \u015bw. Jan Pawe\u0142 II<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn63\">[63]<\/a>&nbsp;\u2013 z dw\u00f3ch racji: poniewa\u017c niesko\u0144czona jest mi\u0142o\u015b\u0107 Boga, kt\u00f3ry powo\u0142uje cz\u0142owieka do przyja\u017ani z sob\u0105, oraz poniewa\u017c jest ona absolutnie bezwarunkowa, w tym sensie, \u017ce nawet gdyby szuka\u0107 w niesko\u0144czono\u015b\u0107, nigdy nie znajdzie si\u0119 niczego, co mog\u0142oby j\u0105 przekre\u015bli\u0107 albo poda\u0107 w w\u0105tpliwo\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Najwy\u017csza warto\u015b\u0107 praw cz\u0142owieka<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>54.<\/strong>&nbsp;Ko\u015bci\u00f3\u0142 z wdzi\u0119czno\u015bci\u0105 uznaje, \u017ce \u201ed\u0105\u017cenie do sformu\u0142owania i og\u0142oszenia praw cz\u0142owieka jest jednym z najbardziej znacz\u0105cych krok\u00f3w, b\u0119d\u0105cych skuteczn\u0105 odpowiedzi\u0105 na niezbywalne wymogi ludzkiej godno\u015bci\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn64\">[64]<\/a>. Jak za\u015b stwierdzi\u0142 \u015bw. Jan Pawe\u0142 II,&nbsp;<em>Powszechna Deklaracja Praw Cz\u0142owieka<\/em>, og\u0142oszona przez Organizacj\u0119 Narod\u00f3w Zjednoczonych 10 grudnia 1948 r., pozostaje po dzi\u015b dzie\u0144 jednym z najwznio\u015blejszych wyraz\u00f3w ludzkiego sumienia<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn65\">[65]<\/a>. Stanowi ona \u201eprawdziwy s\u0142up milowy na drodze post\u0119pu moralnego ludzko\u015bci\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn66\">[66]<\/a>. Dlatego w perspektywie chrze\u015bcija\u0144skiej prawa cz\u0142owieka nie s\u0105 czym\u015b zewn\u0119trznie dodanym do osoby, lecz historycznym wyrazem jej przyrodzonej godno\u015bci, do kt\u00f3rej ochrony i promocji jest wezwana wsp\u00f3lnota mi\u0119dzynarodowa.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong>55.<\/strong>&nbsp;Prawa cz\u0142owieka s\u0105 nienaruszalne, poniewa\u017c \u201es\u0105 one wpisane w istot\u0119 osoby ludzkiej i jej godno\u015bci\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn67\">[67]<\/a>. W konsekwencji s\u0105 one powszechne i niezbywalne<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn68\">[68]<\/a>. W\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce s\u0105 zakorzenione we wsp\u00f3lnej godno\u015bci ka\u017cdego m\u0119\u017cczyzny i ka\u017cdej kobiety, poci\u0105gaj\u0105 za sob\u0105 konsekwencje praktyczne i skutki prawne, poniewa\u017c \u201edaremne by\u0142oby g\u0142oszenie praw, gdyby jednocze\u015bnie nie podejmowano wszelkich stara\u0144, by zapewni\u0107 nale\u017cyte ich poszanowanie ze strony wszystkich, wsz\u0119dzie i w stosunku do ka\u017cdego\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn69\">[69]<\/a>. W\u015br\u00f3d nich pierwszym prawem cz\u0142owieka jest prawo do \u017cycia, od pocz\u0119cia a\u017c do naturalnego kresu<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn70\">[70]<\/a>, bez kt\u00f3rego niemo\u017cliwe jest korzystanie z jakiegokolwiek innego prawa. Gdy to podstawowe prawo bywa negowane, jak dzieje si\u0119 to w przypadku aborcji, zabijania niewinnych os\u00f3b i eutanazji, mamy do czynienia z wyborami, kt\u00f3re Ko\u015bci\u00f3\u0142 uznaje za moralnie niedopuszczalne<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn71\">[71]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>56.<\/strong>&nbsp;Patrz\u0105c na nasze czasy, nie mo\u017cemy nie dostrzec, \u017ce ochrona praw cz\u0142owieka wystawiona jest dzi\u015b na dwa szczeg\u00f3lnie powa\u017cne zagro\u017cenia. Pierwszym z nich jest ryzyko, \u017ce pozostan\u0105 one jedynie deklaracj\u0105 formaln\u0105, podczas gdy \u2013 r\u00f3wnolegle z post\u0119pem technologicznym \u2013 nasilaj\u0105 si\u0119, w spos\u00f3b ukryty lub jawny, naruszenia godno\u015bci ludzkiej. Drugim za\u015b ryzykiem, kt\u00f3re w istocie le\u017cy u podstaw pierwszego, jest utrata zdolno\u015bci rozpoznania fundamentu ich powszechno\u015bci, poniewa\u017c zaniechano \u201eposzukiwania najbardziej solidnych podstaw stoj\u0105cych za naszymi wyborami, a tak\u017ce naszych praw\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn72\">[72]<\/a>. Papie\u017c Franciszek zach\u0119ca\u0142, by nie lekcewa\u017cy\u0107 tego ostatniego problemu. Przypomina\u0142, \u017ce gdy rozum stawia sobie na serio pytania o natur\u0119 ludzk\u0105, zdolny jest odkrywa\u0107 warto\u015bci obowi\u0105zuj\u0105ce wszystkich, poniewa\u017c z niej w\u0142a\u015bnie one wyp\u0142ywaj\u0105. Gdyby jednak ten wysi\u0142ek poszukiwania zosta\u0142 zaniechany, mog\u0142oby si\u0119 zdarzy\u0107, \u017ce prawa dzi\u015b uznawane za nienaruszalne w przysz\u0142o\u015bci zosta\u0142yby zakwestionowane lub zaprzeczone przez tych, kt\u00f3rzy dzier\u017c\u0105 w\u0142adz\u0119, by\u0107 mo\u017ce po uzyskaniu jedynie pozornego przyzwolenia ze strony spo\u0142ecze\u0144stw zastraszanych albo manipulowanych<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn73\">[73]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>57.<\/strong>&nbsp;Wraz ze wzrostem \u015bwiadomo\u015bci warto\u015bci ka\u017cdej osoby ludzkiej i jej praw wzros\u0142o tak\u017ce uznanie praw mniejszo\u015bci. Jednak wci\u0105\u017c pozostaje d\u0142uga droga do przebycia, aby na ca\u0142ym \u015bwiecie prawa tej znacznej cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3r\u0105 stanowi\u0105 kobiety, by\u0142y rzeczywi\u015bcie i wsz\u0119dzie jednakowo gwarantowane. Faktem jest bowiem, \u017ce \u201epodw\u00f3jnie biedne s\u0105 kobiety nara\u017cone na sytuacje wykluczenia, z\u0142ego traktowania i przemocy, poniewa\u017c cz\u0119sto maj\u0105 mniejsze mo\u017cliwo\u015bci obrony swoich praw\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn74\">[74]<\/a>. Nie wystarczy wi\u0119c stwierdza\u0107 s\u0142owami, \u017ce m\u0119\u017cczy\u017ani i kobiety maj\u0105 t\u0119 sam\u0105 godno\u015b\u0107 i takie same prawa; trzeba, aby znajdowa\u0142o to odzwierciedlenie w konkretnych decyzjach: w prawie, w dost\u0119pie do pracy, do wykszta\u0142cenia, do odpowiedzialno\u015bci spo\u0142ecznej i politycznej, a tak\u017ce w sposobie, w jaki spo\u0142ecze\u0144stwo s\u0142ucha kobiet i docenia ich wk\u0142ad. Dop\u00f3ki ta przepa\u015b\u0107 b\u0119dzie si\u0119 utrzymywa\u0107, nie b\u0119dzie mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce spo\u0142ecze\u0144stwo naprawd\u0119 \u2013 w pe\u0142ni \u2013 uznaje r\u00f3wn\u0105 godno\u015b\u0107 kobiet i m\u0119\u017cczyzn.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>58.<\/strong>&nbsp;Licz\u0105 si\u0119 konkretne osoby, ka\u017cda z nich, a tak\u017ce ich rodziny. Ruchy spo\u0142eczne, wielkie deklaracje polityczne na rzecz ludu i ideologie wsp\u00f3lnotowe nie znacz\u0105 nic, je\u015bli ostatecznie nie prowadz\u0105 do wspierania os\u00f3b \u2013 m\u0119\u017cczyzn i kobiet \u2013 wraz z ich niezbywalnymi prawami. Podobnie nie wystarczy wychwala\u0107 wolno\u015bci jednostki ani prywatnej inicjatywy, je\u015bli zarazem godzimy si\u0119 na to, by rzesze ludzi nadal \u017cy\u0142y bez godnej pracy, bez \u017cadnej ochrony, bez dost\u0119pu do d\u00f3br podstawowych.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong>Zasady nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Zasada dobra wsp\u00f3lnego<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>59.<\/strong>&nbsp;Uznanie, \u017ce ka\u017cda kobieta i ka\u017cdy m\u0119\u017cczyzna nosz\u0105 w sobie niezbywaln\u0105 godno\u015b\u0107 oraz prawa, kt\u00f3rych \u017cadna ludzka w\u0142adza nie mo\u017ce naruszy\u0107 ani przekre\u015bli\u0107, domaga si\u0119 kszta\u0142towania sposobu, w jaki \u017cyjemy razem, naszych wybor\u00f3w ekonomicznych i politycznych oraz konkretnego oblicza naszych miast. St\u0105d rodzi si\u0119 pierwsza wielka zasada nauki spo\u0142ecznej, kt\u00f3r\u0105 pragn\u0119 przypomnie\u0107: dobro wsp\u00f3lne. Mo\u017cemy je okre\u015bli\u0107 jako spo\u0142eczny kszta\u0142t godno\u015bci uznanej w ka\u017cdym cz\u0142owieku. Gdy Benedykt XVI m\u00f3wi\u0142 o warto\u015bciach nienegocjowalnych, kt\u00f3rych Ko\u015bci\u00f3\u0142 powinien zawsze broni\u0107, zaliczy\u0142 do nich r\u00f3wnie\u017c \u201epromocj\u0119 dobra wsp\u00f3lnego\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn75\">[75]<\/a>. Dla chrze\u015bcijanina bowiem wyj\u015bcie z ciasnego \u015bwiata w\u0142asnych interes\u00f3w i zaanga\u017cowanie \u2013 na miar\u0119 w\u0142asnych mo\u017cliwo\u015bci \u2013 na rzecz dobra wsp\u00f3lnego jest warto\u015bci\u0105 nienegocjowaln\u0105, podobnie jak obrona \u017cycia.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>60.&nbsp;<\/strong>Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II stwierdzi\u0142, \u017ce dobro wsp\u00f3lne to \u201esuma tych warunk\u00f3w \u017cycia spo\u0142ecznego, kt\u00f3re pozwalaj\u0105 b\u0105d\u017a to grupom, b\u0105d\u017a poszczeg\u00f3lnym jego cz\u0142onkom pe\u0142niej i szybciej osi\u0105gn\u0105\u0107 ich w\u0142asn\u0105 doskona\u0142o\u015b\u0107\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn76\">[76]<\/a>. Ta definicja daje nam pierwsz\u0105 cenn\u0105 wskaz\u00f3wk\u0119, poniewa\u017c dobro wsp\u00f3lne nie daje si\u0119 sprowadzi\u0107 do zwyk\u0142ego wykazu warunk\u00f3w czy instytucji. Nie pokrywa si\u0119 ani z sum\u0105 korzy\u015bci poszczeg\u00f3lnych os\u00f3b, ani ze zbie\u017cno\u015bci\u0105 ich partykularnych interes\u00f3w; jest dobrem wi\u0119kszym, kt\u00f3re nale\u017cy do wszystkich i kt\u00f3re mo\u017cna budowa\u0107, pomna\u017ca\u0107 i strzec jedynie wsp\u00f3lnymi si\u0142ami. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce dzia\u0142anie spo\u0142eczne osi\u0105ga swoj\u0105 pe\u0142ni\u0119 wtedy, gdy zmierza ku temu dobru wsp\u00f3lnemu, podobnie jak moralne dzia\u0142anie osoby znajduje swoje spe\u0142nienie w wyborze dobra prawdziwego<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn77\">[77]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>61.<\/strong>&nbsp;W tym sensie mo\u017cemy powiedzie\u0107, \u017ce \u201eca\u0142o\u015b\u0107 jest czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c cz\u0119\u015b\u0107\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn78\">[78]<\/a>&nbsp;i \u017ce w\u0142a\u015bnie dlatego \u201esama suma korzy\u015bci indywidualnych nie jest w stanie stworzy\u0107 lepszego \u015bwiata dla ca\u0142ej ludzko\u015bci\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn79\">[79]<\/a>. Iluzj\u0105 jest my\u015blenie, \u017ce wystarczy zabiega\u0107 o w\u0142asny post\u0119p, aby przyczynia\u0107 si\u0119 do dobra wszystkich, bez rzeczywistej troski o innych. Taka wizja pomija w\u0142a\u015bciw\u0105 i specyficzn\u0105 warto\u015b\u0107 dobra wsp\u00f3lnego: jest ono owocem \u201ewsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015bci\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn80\">[80]<\/a>, kt\u00f3ra tworzy sie\u0107 dobra spo\u0142ecznego, rozprzestrzeniaj\u0105c\u0105 si\u0119 i oddzia\u0142uj\u0105c\u0105 na ludzi. Dobro wsp\u00f3lne jest czym\u015b wi\u0119cej [w\u0142.&nbsp;<em>plus<\/em>], jest wynikiem wzajemnego oddzia\u0142ywania i wp\u0142ywu, kt\u00f3ry \u0142\u0105czy rozmaite dzia\u0142ania, inicjatywy, wysi\u0142ki i decyzje. Gdyby zsumowa\u0107 jedynie dobra jednostkowe, nie da\u0142oby si\u0119 wyja\u015bni\u0107 istnienia owego \u201ewi\u0119cej\u201d, kt\u00f3re je przewy\u017csza, a zarazem ubogaca.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>62.<\/strong>&nbsp;To w\u0142a\u015bnie d\u0105\u017cenie do dobra wsp\u00f3lnego daje pocz\u0105tek ludowi, pojmowanemu nie jako zwyk\u0142a suma jednostek, lecz jako \u017cywa rzeczywisto\u015b\u0107, w kt\u00f3rej ludzie ucz\u0105 si\u0119 dostrzega\u0107 wzajemne powi\u0105zania i wsp\u00f3\u0142odpowiedzialno\u015b\u0107 za&nbsp;<em>res publica<\/em>. W tym sensie ka\u017cda osoba przyczynia si\u0119 do budowania swojego narodu przez \u201epowoln\u0105 i \u017cmudn\u0105 prac\u0119, wymagaj\u0105c\u0105 gotowo\u015bci integrowania si\u0119 i nauczenia si\u0119 tego, by mo\u017cna by\u0142o stworzy\u0107 kultur\u0119 spotkania w wielokszta\u0142tnej harmonii\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn81\">[81]<\/a>. Wsp\u00f3lna praca na rzecz dobra wszystkich oznacza posiadanie wsp\u00f3lnego projektu. Jest rzecz\u0105 oczywist\u0105, \u017ce mi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi osobami istnieje wiele r\u00f3\u017cnic natury ideologicznej i pragmatycznej, istniej\u0105 rozbie\u017cne interesy i cz\u0119ste kontrasty, nie znaczy to jednak, \u017ce niemo\u017cliwa jest droga dialogu prowadz\u0105ca do wypracowania podstawy porozumienia, pozwalaj\u0105cego na tworzenie projektu dla wszystkich i pod\u0105\u017cania razem.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>63.<\/strong>&nbsp;Do pa\u0144stwa nale\u017cy zadanie zapewnienia sp\u00f3jno\u015bci, jedno\u015bci i sprawiedliwego uporz\u0105dkowania spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego, tak aby dobro wsp\u00f3lne mog\u0142o by\u0107 rzeczywi\u015bcie realizowane przy udziale wszystkich. Oznacza to konkretnie, \u017ce w\u0142adza publiczna ma delikatny obowi\u0105zek \u201esprawiedliwego harmonizowania\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn82\">[82]<\/a>&nbsp;r\u00f3\u017cnych wchodz\u0105cych w gr\u0119 interes\u00f3w, poszukuj\u0105c r\u00f3wnowagi mi\u0119dzy dobrami partykularnymi a dobrem wsp\u00f3lnym, nie pozostawiaj\u0105c na boku najs\u0142abszych. Kiedy polityka rezygnuje z d\u0142ugofalowej wizji i sprowadza si\u0119 do kr\u00f3tkoterminowych kalkulacji lub ja\u0142owych polaryzacji, m\u00f3wienie o dobru wsp\u00f3lnym traci wiarygodno\u015b\u0107, a jednocze\u015bnie narastaj\u0105 nier\u00f3wno\u015bci i p\u0119kni\u0119cia spo\u0142eczne.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>64.<\/strong>&nbsp;Dotyczy to r\u00f3wnie\u017c polityki mi\u0119dzynarodowej. W miar\u0119 jak rosn\u0105 dystanse mi\u0119dzy narodami, toruj\u0105 sobie drog\u0119 logiki przeciwstawienia i agresji, a trudna droga ku \u015bwiatu bardziej zjednoczonemu i braterskiemu doznaje nowych i bolesnych zahamowa\u0144. W takim kontek\u015bcie m\u00f3wienie o wsp\u00f3lnej drodze ku bardziej sprawiedliwemu rozwojowi ca\u0142ej rodziny ludzkiej \u201ebrzmi dzi\u015b jak majaczenie\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn83\">[83]<\/a>. Nie mo\u017cemy jednak traci\u0107 nadziei. Zach\u0119cam wszystkich do zastanowienia si\u0119 nad formami wsp\u00f3\u0142pracy i skuteczniejszymi instytucjami mi\u0119dzynarodowymi, zdolnymi do strze\u017cenia globalnego dobra wsp\u00f3lnego bez zanegowania prawowitej r\u00f3\u017cnorodno\u015bci narod\u00f3w i pa\u0144stw. Promowanie dobra wsp\u00f3lnego nie mo\u017ce bowiem by\u0107 nigdy oddzielone od poszanowania prawa narod\u00f3w do istnienia, do zachowania w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci oraz do wnoszenia swej oryginalno\u015bci do rodziny narod\u00f3w<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn84\">[84]<\/a>. Wszelka pr\u00f3ba czy projekt unicestwienia albo podporz\u0105dkowania jakiego\u015b narodu s\u0105 czym\u015b g\u0142\u0119boko niemoralnym, a zatem nie do przyj\u0119cia.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Zasada powszechnego przeznaczenia d\u00f3br<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>65.<\/strong>&nbsp;\u201eW\u015br\u00f3d rozlicznych wymiar\u00f3w dobra wsp\u00f3lnego szczeg\u00f3lnego znaczenia nabiera zasada powszechnego przeznaczenia d\u00f3br\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn85\">[85]<\/a>. Zasada ta przypomina nam przede wszystkim, \u017ce dobra ziemi \u2013 gleba, woda, powietrze, zasoby naturalne \u2013 zosta\u0142y dane przez Boga ca\u0142ej rodzinie ludzkiej, aby podtrzymywa\u0142y \u017cycie wszystkich, zar\u00f3wno dzisiaj, jak i w przysz\u0142ych pokoleniach, oraz \u017ce ka\u017cdej osobie przys\u0142uguje pierwotne prawo do korzystania z tych d\u00f3br. \u015aw. Jan Pawe\u0142 II przypomina\u0142, \u017ce \u201eB\u00f3g da\u0142 ziemi\u0119 ca\u0142emu rodzajowi ludzkiemu, aby utrzymywa\u0142a wszystkich jego cz\u0142onk\u00f3w, nie wykluczaj\u0105c ani nie wyr\u00f3\u017cniaj\u0105c nikogo\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn86\">[86]<\/a>. W konsekwencji \u201enie jest zgodne z planem Bo\u017cym, by rozporz\u0105dza\u0107 tym darem tak, \u017ce z jego dobrodziejstw korzystaliby jedynie nieliczni\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn87\">[87]<\/a>. Dzisiaj jeste\u015bmy wezwani uzna\u0107, \u017ce owo powszechne przeznaczenie obejmuje nie tylko dobra materialne, lecz tak\u017ce dobra niematerialne i kulturowe.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>66.<\/strong>&nbsp;Istnieje prawo do w\u0142asno\u015bci prywatnej, kt\u00f3re ma sw\u00f3j sens i w\u0142a\u015bciw\u0105 sobie funkcj\u0119, ale zawsze pozostaje podporz\u0105dkowane powszechnemu przeznaczeniu d\u00f3br. Wed\u0142ug \u015bw. Jana Paw\u0142a II podporz\u0105dkowanie to stanowi z\u0142ot\u0105 regu\u0142\u0119 \u017cycia spo\u0142ecznego i \u201epierwsz\u0105 zasad\u0119 ca\u0142ego porz\u0105dku spo\u0142eczno-etycznego\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn88\">[88]<\/a>. Tradycja Ko\u015bcio\u0142a postrzega\u0142a w\u0142asno\u015b\u0107 jako \u015brodek s\u0142u\u017c\u0105cy strze\u017ceniu d\u00f3br i zarz\u0105dzania nimi tak, aby mog\u0142y one lepiej s\u0142u\u017cy\u0107 dobru wsp\u00f3lnemu. Poniewa\u017c \u201etradycja chrze\u015bcija\u0144ska nigdy nie uznawa\u0142a prawa do w\u0142asno\u015bci prywatnej za absolutne i nienaruszalne\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn89\">[89]<\/a>, spo\u0142eczna funkcja w\u0142asno\u015bci nie powinna by\u0107 uwa\u017cana za zwyk\u0142\u0105 opini\u0119 teologiczn\u0105, lecz za pewn\u0105 doktryn\u0119 Ko\u015bcio\u0142a, obecn\u0105 ju\u017c w Pi\u015bmie \u015awi\u0119tym i u Ojc\u00f3w. Dlatego Papie\u017c Franciszek przypomnia\u0142, \u017ce solidarno\u015b\u0107 prze\u017cywana w ca\u0142ej swej g\u0142\u0119bi oznacza tak\u017ce \u201ezwr\u00f3ci\u0107 ubogiemu to, co mu si\u0119 nale\u017cy\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn90\">[90]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>67.<\/strong>&nbsp;Dzisiaj do d\u00f3br przeznaczonych powszechnie dla wszystkich musimy zaliczy\u0107 tak\u017ce nowe formy w\u0142asno\u015bci: patenty, algorytmy, platformy cyfrowe, infrastruktur\u0119 technologiczn\u0105 i dane. W kontek\u015bcie, w kt\u00f3rym bogactwo narod\u00f3w coraz bardziej zale\u017cy od wiedzy i technologii, gdy dobra te pozostaj\u0105 skupione w r\u0119kach nielicznych, bez odpowiednich form dzielenia si\u0119 nimi i dost\u0119pu do nich, powstaje nowa nier\u00f3wnowaga, sprzeczna z powszechnym przeznaczeniem d\u00f3br i pog\u0142\u0119biaj\u0105ca przepa\u015b\u0107 mi\u0119dzy w\u0142\u0105czonymi a wykluczonymi, mi\u0119dzy tymi, kt\u00f3rzy mog\u0105 uczestniczy\u0107 w rewolucji cyfrowej, a tymi, kt\u00f3rzy pozostaj\u0105 na jej marginesie. Ponadto troska o wsp\u00f3lny dom oraz odpowiedzialno\u015b\u0107 wobec ubogich i przysz\u0142ych pokole\u0144 wymagaj\u0105, aby korzystanie z d\u00f3br stworzenia i z nowych mo\u017cliwo\u015bci oferowanych przez technik\u0119 by\u0142o regulowane w taki spos\u00f3b, by szanowa\u0107 \u015brodowisko, unika\u0107 marnotrawstwa i nowych form grabie\u017cy.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Zasada pomocniczo\u015bci<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>68.<\/strong>&nbsp;Zasada pomocniczo\u015bci wyrasta z tego samego spojrzenia na osob\u0119, kt\u00f3re kierowa\u0142o naszymi rozwa\u017caniami nad godno\u015bci\u0105 i dobrem wsp\u00f3lnym. Skoro ka\u017cda kobieta i ka\u017cdy m\u0119\u017cczyzna s\u0105 powo\u0142ani, by stawa\u0107 si\u0119 podmiotami w\u0142asnego \u017cycia i uczestniczy\u0107 w budowaniu spo\u0142ecze\u0144stwa, to r\u00f3wnie\u017c organizacja \u017cycia spo\u0142ecznego winna szanowa\u0107 i wspiera\u0107 t\u0119 odpowiedzialno\u015b\u0107. Nauka spo\u0142eczna Ko\u015bcio\u0142a nazywa \u201epomocniczo\u015bci\u0105\u201d zasad\u0119, zgodnie z kt\u00f3r\u0105 to, co mog\u0105 uczyni\u0107 osoby, rodziny, wsp\u00f3lnoty lokalne i cia\u0142a po\u015brednie, nie powinno by\u0107 przejmowane przez instancje wy\u017csze. Instytucje wy\u017cszego szczebla winny uznawa\u0107, chroni\u0107 i wspiera\u0107 wolno\u015b\u0107 oraz kreatywno\u015b\u0107 ni\u017cszych szczebli, koordynuj\u0105c ich wk\u0142ad tak, aby m\u00f3g\u0142 on skutecznie s\u0142u\u017cy\u0107 dobru wsp\u00f3lnemu<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn91\">[91]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>69.<\/strong>&nbsp;Od pocz\u0105tku nowo\u017cytnego Magisterium spo\u0142ecznego, poczynaj\u0105c od Leona XIII, Ko\u015bci\u00f3\u0142 podkre\u015bla\u0142, \u017ce ani osoba, ani rodzina nie mog\u0105 zosta\u0107 wch\u0142oni\u0119te przez pa\u0144stwo, lecz \u2013 na ile to mo\u017cliwe i bez szkody dla dobra wsp\u00f3lnego \u2013 nale\u017cy pozostawi\u0107 im mo\u017cliwo\u015b\u0107 swobodnego dzia\u0142ania<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn92\">[92]<\/a>. \u015aw. Jan Pawe\u0142 II podj\u0105\u0142 i pog\u0142\u0119bi\u0142 t\u0119 perspektyw\u0119, przypominaj\u0105c, \u017ce wsp\u00f3lnota polityczna pozostaje w s\u0142u\u017cbie spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego, a pa\u0144stwo winno czuwa\u0107 nad dobrem wsp\u00f3lnym, interweniuj\u0105c wtedy, gdy jest to konieczne, ale nie zast\u0119puj\u0105c w spos\u00f3b trwa\u0142y odpowiedzialno\u015bci organizm\u00f3w po\u015brednich i rzeczywisto\u015bci spo\u0142ecznych<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn93\">[93]<\/a>. Pomocniczo\u015b\u0107 nie usprawiedliwia wi\u0119c wycofania si\u0119 pa\u0144stwa, lecz ukierunkowuje jego dzia\u0142anie: interwencja publiczna jest potrzebna w\u0142a\u015bnie po to, aby umo\u017cliwi\u0107 wszystkim podmiotom spo\u0142ecznym wype\u0142nianie ich misji bez przygniatania ich ci\u0119\u017carem struktur wy\u017cszych. Do wsp\u00f3lnoty politycznej nale\u017cy tworzenie takich warunk\u00f3w, by osoby, rodziny, stowarzyszenia i organizmy po\u015brednie mog\u0142y realizowa\u0107 swoje spo\u0142eczne powo\u0142anie, nie b\u0119d\u0105c zast\u0119powanymi ani sprowadzanymi do roli samych wykonawc\u00f3w<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn94\">[94]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>70.<\/strong>&nbsp;Zasada ta zach\u0119ca do przezwyci\u0119\u017cania wszelkich form paternalistycznego czy czysto opieku\u0144czego zarz\u0105dzania \u017cyciem spo\u0142ecznym, promuj\u0105c styl wsp\u00f3\u0142odpowiedzialno\u015bci: pa\u0144stwo, kt\u00f3re dowarto\u015bciowuje inicjatyw\u0119 obywateli, oraz spo\u0142ecze\u0144stwo obywatelskie zdolne do tworzenia wi\u0119zi i uruchamiania si\u0142 s\u0142u\u017c\u0105cych dobru wsp\u00f3lnemu. Zgodnie z logik\u0105 pomocniczo\u015bci decyzje podejmuje si\u0119 na poziomie mo\u017cliwie najbli\u017cszym osobom, kt\u00f3rych one dotycz\u0105, dowarto\u015bciowuj\u0105c \u017cycie stowarzyszeniowe, tak aby ludzie nie stawali wobec decyzji ju\u017c podj\u0119tych, lecz mogli uczestniczy\u0107 w procesie ich kszta\u0142towania. Tam, gdzie rodziny, stowarzyszenia, wsp\u00f3lnoty lokalne, rzeczywisto\u015bci wolontariatu i tak zwanego \u201etrzeciego sektora\u201d s\u0105 uznawane i wspierane, \u017cycie spo\u0142eczne staje si\u0119 bli\u017csze osobom, us\u0142ugi bardziej uwa\u017cne na rzeczywiste potrzeby, a odpowiedzi \u2013 bardziej tw\u00f3rcze i bardziej szanuj\u0105ce godno\u015b\u0107 ka\u017cdego cz\u0142owieka<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn95\">[95]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>71.<\/strong>&nbsp;Zasada pomocniczo\u015bci ma szczeg\u00f3lne znaczenie tak\u017ce w kontek\u015bcie rewolucji cyfrowej. Tutaj wy\u017cszym szczeblem nie jest pa\u0144stwo, lecz ka\u017cdy du\u017cy podmiot gospodarczy i technologiczny, kt\u00f3ry faktycznie wywiera wp\u0142yw na warunki \u017cycia wsp\u00f3lnego. Poziomem przejmuj\u0105cym kompetencje, dane i zdolno\u015b\u0107 decydowania staj\u0105 si\u0119 przedsi\u0119biorstwa i platformy, okre\u015blaj\u0105ce warunki dost\u0119pu, zasady widoczno\u015bci tre\u015bci, formy relacji, a nawet mo\u017cliwo\u015bci ekonomiczne. Pomocniczo\u015b\u0107 domaga si\u0119, aby procesy te nie by\u0142y narzucane z g\u00f3ry w spos\u00f3b nieprzejrzysty i jednostronny, lecz by by\u0142y ukierunkowane na dobro wsp\u00f3lne dzi\u0119ki przejrzysto\u015bci, odpowiedzialno\u015bci i rzeczywistym formom uczestnictwa (takim jak niezale\u017cne audyty, przejrzysto\u015b\u0107 algorytm\u00f3w, sprawiedliwy dost\u0119p do danych i \u015brodki odwo\u0142awcze)<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn96\">[96]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>72.<\/strong>&nbsp;W tym kontek\u015bcie pa\u0144stwa i instytucje ponadnarodowe s\u0105 wezwane do zapewniania sprawiedliwych norm i skutecznych zabezpiecze\u0144, aby wsp\u00f3lnoty lokalne, cia\u0142a po\u015brednie, szko\u0142y, uniwersytety oraz rzeczywisto\u015bci ko\u015bcielne i stowarzyszeniowe mog\u0142y mie\u0107 g\u0142os i wnosi\u0107 sw\u00f3j wk\u0142ad w rozeznanie decyzji wp\u0142ywaj\u0105cych na \u017cycie os\u00f3b: na prac\u0119, dost\u0119p do us\u0142ug, zarz\u0105dzanie danymi i \u015brodowiska cyfrowe. W decyzjach dotycz\u0105cych przep\u0142yw\u00f3w ekonomicznych i platform cyfrowych, w zarz\u0105dzaniu danymi i algorytmami nie mo\u017cna dopu\u015bci\u0107 do tego, by nieliczne podmioty samodzielnie wyznacza\u0142y bieg proces\u00f3w; konieczne jest budowanie takich form wsp\u00f3\u0142pracy, kt\u00f3re uszanuj\u0105 r\u00f3\u017cne poziomy wsp\u00f3lnoty \u015bwiatowej i uczyni\u0105 je wsp\u00f3\u0142odpowiedzialnymi za dobro wsp\u00f3lne<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn97\">[97]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Zasada solidarno\u015bci<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>73.<\/strong>&nbsp;Po rozwa\u017ceniu dobra wsp\u00f3lnego i pomocniczo\u015bci pragn\u0119 zatrzyma\u0107 si\u0119 nad zasad\u0105 solidarno\u015bci. Wyrasta ona z wizji osoby, kt\u00f3ra pochodzi z wiary: ka\u017cda istota ludzka zosta\u0142a stworzona na obraz Boga i w\u0142\u0105czona w sie\u0107 relacji wi\u0105\u017c\u0105cych j\u0105 z innymi, z narodami i z ca\u0142ym stworzeniem. \u015aw. Pawe\u0142 VI przypomina\u0142, \u017ce zobowi\u0105zania solidarno\u015bci, sprawiedliwo\u015bci i mi\u0142o\u015bci zakorzenione s\u0105 w ludzkim i nadprzyrodzonym braterstwie \u0142\u0105cz\u0105cym mi\u0119dzy sob\u0105 ludzi i narody<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn98\">[98]<\/a>. Braterstwo nie jest jedynie wewn\u0119trznym pragnieniem wierz\u0105cego, lecz spo\u0142eczn\u0105 i polityczn\u0105 form\u0105 \u017cycia, kt\u00f3ra winna znale\u017a\u0107 wyraz we wsp\u00f3lnych wyborach i drogach dzia\u0142ania. Solidarno\u015b\u0107 jest zatem konkretnym uznaniem, \u017ce los ka\u017cdego z nas zwi\u0105zany jest z losem wszystkich: naprawd\u0119 \u201enikt nie ocala si\u0119 sam\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn99\">[99]<\/a>. W ten spos\u00f3b oczywisty staje si\u0119 \u015bcis\u0142y zwi\u0105zek mi\u0119dzy pomocniczo\u015bci\u0105 a solidarno\u015bci\u0105. Gdy pomocniczo\u015bci nie towarzyszy solidarno\u015b\u0107, \u0142atwo przekszta\u0142ca si\u0119 ona w zwyk\u0142\u0105 ochron\u0119 partykularnych interes\u00f3w; gdy za\u015b solidarno\u015b\u0107 nie jest wsparta pomocniczo\u015bci\u0105, ulega wynaturzeniu, przeradzaj\u0105c si\u0119 w opieku\u0144czo\u015b\u0107, kt\u00f3ra nie sprzyja odpowiedzialno\u015bci<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn100\">[100]<\/a>. To powi\u0105zanie odsy\u0142a r\u00f3wnie\u017c do odpowiedzialno\u015bci za autentyczne uczestnictwo: solidarno\u015b\u0107 wyra\u017ca si\u0119 wtedy, gdy ka\u017cdy \u2013 osobi\u015bcie i razem z innymi \u2013 bierze udzia\u0142 w \u017cyciu wsp\u00f3lnoty, zdobywa potrzebne informacje, zrzesza si\u0119, zabiera g\u0142os, przyczynia si\u0119 do podejmowania decyzji i dzia\u0142a\u0144 publicznych \u2013 przyjmuj\u0105c rzeczywist\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 za to, by dobro wsp\u00f3lne przek\u0142ada\u0142o si\u0119 na podejmowane wsp\u00f3lnie wybory.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>74.<\/strong>&nbsp;W wielu obszarach do\u015bwiadczamy ju\u017c pewnego rodzaju \u201esolidarno\u015bci faktycznej\u201d: nasze losy s\u0105 ze sob\u0105 \u015bci\u015ble powi\u0105zane, ekonomia i \u015brodki komunikacji sprawiaj\u0105, \u017ce to, co dzieje si\u0119 w jednym miejscu, ma dalekosi\u0119\u017cne skutki, a sieci cyfrowe \u0142\u0105cz\u0105 w czasie rzeczywistym osoby i wsp\u00f3lnoty z ka\u017cdego zak\u0105tka \u015bwiata. Ta struktura relacji nie jest jednak jeszcze solidarno\u015bci\u0105 w pe\u0142nym znaczeniu, je\u015bli nie staje si\u0119 \u015bwiadomym wyborem. Wiara zach\u0119ca nas, aby odczytywa\u0107 t\u0119 rzeczywisto\u015b\u0107 jako wezwanie: nie jeste\u015bmy jedynie po prostu blisko siebie, lecz zostali\u015bmy sobie wzajemnie powierzeni, aby ka\u017cdy \u2013 na miar\u0119 swoich mo\u017cliwo\u015bci \u2013 bra\u0142 na siebie \u017cycie i rany brata oraz siostry. Solidarno\u015b\u0107 rodzi si\u0119 w\u0142a\u015bnie wtedy, gdy decydujemy si\u0119 nie pozostawa\u0107 oboj\u0119tnymi wobec tego, co spotyka naszego bli\u017aniego, i gdy przekszta\u0142camy nieodzowne wi\u0119zi \u2013 ekonomiczne, kulturowe, technologiczne \u2013 w drogi dzielenia si\u0119, wsp\u00f3\u0142pracy i wzajemnej troski, ucz\u0105c si\u0119 \u201em\u00f3wienia i dzia\u0142ania w kategoriach wsp\u00f3lnoty\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn101\">[101]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>75.<\/strong>&nbsp;Magisterium spo\u0142eczne podkre\u015bla\u0142o, \u017ce solidarno\u015b\u0107 jest zarazem zasad\u0105 i cnot\u0105. Jako zasada wyra\u017ca ona obiektywny porz\u0105dek relacji mi\u0119dzy osobami, grupami i narodami oraz odsy\u0142a do \u015bwiadomo\u015bci wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015bci, zgodnie z kt\u00f3r\u0105 dobro ka\u017cdego \u0142\u0105czy si\u0119 z dobrem innych. Jako cnota wymaga natomiast \u201emocnej i trwa\u0142ej woli anga\u017cowania si\u0119 na rzecz dobra wsp\u00f3lnego\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn102\">[102]<\/a>, ze szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0105 po\u015bwi\u0119con\u0105 najs\u0142abszym. Papie\u017c Franciszek przypomnia\u0142, \u017ce solidarno\u015b\u0107 jest \u201esposobem kszta\u0142towania historii\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn103\">[103]<\/a>, kt\u00f3ry buduje ludy, a nie zwyk\u0142e masy jednostek. Dlatego zak\u0142ada ona style \u017cycia nacechowane umiarem i dzieleniem si\u0119, zdolno\u015b\u0107 rezygnacji z dora\u017anych korzy\u015bci, aby otworzy\u0107 innym nowe perspektywy na przysz\u0142o\u015b\u0107, a tak\u017ce gotowo\u015b\u0107 do podawania w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 przyzwyczaje\u0144 i przywilej\u00f3w \u2013 r\u00f3wnie\u017c tych zwi\u0105zanych z konsumpcj\u0105 cyfrow\u0105 i u\u017cywaniem technologii \u2013 kiedy uniemo\u017cliwiaj\u0105 one innym \u017cycie z godno\u015bci\u0105.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>76.<\/strong>&nbsp;W \u015bwiecie naznaczonym coraz \u015bci\u015blejszymi relacjami mi\u0119dzy osobami, wsp\u00f3lnotami i narodami solidarno\u015b\u0107 przyjmuje r\u00f3wnie\u017c wymiar globalny. Benedykt XVI dobitnie przypomina\u0142 o zwi\u0105zku mi\u0119dzy rozwojem, sprawiedliwo\u015bci\u0105 i odpowiedzialno\u015bci\u0105 wobec przysz\u0142ych pokole\u0144, przypominaj\u0105c, \u017ce autentyczny rozw\u00f3j domaga si\u0119 solidarno\u015bci mi\u0119dzypokoleniowej<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn104\">[104]<\/a>&nbsp;oraz dba\u0142o\u015bci o wi\u0119zi \u0142\u0105cz\u0105ce nas ze \u015brodowiskiem naturalnym. Dzisiaj odpowiedzialno\u015b\u0107 ta rozci\u0105ga si\u0119 tak\u017ce na infrastruktur\u0119 cyfrow\u0105 i informacyjn\u0105: podobnie jak \u015brodowisko naturalne, r\u00f3wnie\u017c \u201eekosystem cyfrowy\u201d mo\u017ce by\u0107 chroniony albo eksploatowany, wsp\u00f3\u0142dzielony albo monopolizowany. Solidarno\u015b\u0107 domaga si\u0119, by decyzje dotycz\u0105ce danych, algorytm\u00f3w, platform i sztucznej inteligencji bra\u0142y pod uwag\u0119 nie tylko dora\u017an\u0105 korzy\u015b\u0107 nielicznych, lecz tak\u017ce wp\u0142yw na ca\u0142o\u015b\u0107 narod\u00f3w i na przysz\u0142e pokolenia.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Zasada sprawiedliwo\u015bci spo\u0142ecznej<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>77.<\/strong>&nbsp;Dla wsp\u00f3lnoty chrze\u015bcija\u0144skiej sprawiedliwo\u015b\u0107 spo\u0142eczna jest konkretn\u0105 form\u0105 na\u015bladowania Jezusa i wierno\u015bci Jego Ewangelii. W Nowym Testamencie Jezus g\u0142osi \u201edobr\u0105 nowin\u0119 ubogim\u201d (<em>\u0141k<\/em>&nbsp;4, 18) i uto\u017csamia si\u0119 z ma\u0142ymi, chorymi, wi\u0119\u017aniami i cudzoziemcami (por.&nbsp;<em>Mt<\/em>&nbsp;25, 31\u201346). Tym samym uczy nas, \u017ce sprawiedliwo\u015b\u0107 rodzi si\u0119 i realizuje w braterstwie, poniewa\u017c spos\u00f3b, w jaki podchodzimy do najmniejszych i odnosimy si\u0119 do nich, staje si\u0119 konkretn\u0105 miar\u0105 naszej relacji z Bogiem i z bra\u0107mi. Sprawiedliwo\u015b\u0107 nie dotyczy jednak jedynie post\u0119powania poszczeg\u00f3lnych os\u00f3b, lecz tak\u017ce sposobu, w jaki pomy\u015blane i urz\u0105dzone s\u0105 struktury wsp\u00f3\u0142\u017cycia spo\u0142ecznego. Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II przypomina w tym kontek\u015bcie, \u017ce ka\u017cda instytucja jest wezwana do s\u0142u\u017cby osobie ludzkiej i jej godno\u015bci<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn105\">[105]<\/a>. Sprawiedliwo\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105 rozpoznaje si\u0119 zatem po tym, czy dany porz\u0105dek spo\u0142eczny, gospodarczy i polityczny pozwala wszystkim \u2013 a w szczeg\u00f3lno\u015bci najs\u0142abszym \u2013 \u017cy\u0107 prawdziwie po ludzku, tak by nikt nie zosta\u0142 pomini\u0119ty.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>78.<\/strong>&nbsp;Najnowsze Magisterium podkre\u015bla\u0142o, \u017ce sprawiedliwo\u015b\u0107 spo\u0142eczna wymaga spojrzenia rozpoczynaj\u0105cego si\u0119 od owych ostatnich. \u015aw. Jan Pawe\u0142 II m\u00f3wi\u0142 o opcji preferencyjnej na rzecz ubogich<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn106\">[106]<\/a>, kt\u00f3ra winna kszta\u0142towa\u0107 wybory osobiste i spo\u0142eczne, podczas gdy Papie\u017c Franciszek pi\u0119tnowa\u0142 \u201ekultur\u0119 \u00abodrzucenia\u00bb\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn107\">[107]<\/a>, rodz\u0105c\u0105 coraz to nowe formy wykluczenia. W tej perspektywie sprawiedliwo\u015b\u0107 spo\u0142eczna domaga si\u0119 patrzenia na osoby i narody, wychodz\u0105c od tych, kt\u00f3rzy s\u0105 najbardziej bezbronni: od ubogich, migrant\u00f3w, uchod\u017ac\u00f3w, od os\u00f3b przesiedlonych w obr\u0119bie w\u0142asnego kraju, ofiar przemocy, os\u00f3b \u017cyj\u0105cych na peryferiach miejskich i egzystencjalnych.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>79.<\/strong>&nbsp;Poj\u0119cie \u201esprawiedliwo\u015bci spo\u0142ecznej\u201d pomaga uzna\u0107, \u017ce niesprawiedliwo\u015bci nie rodz\u0105 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie z b\u0142\u0119dnych decyzji poszczeg\u00f3lnych os\u00f3b, lecz r\u00f3wnie\u017c ze struktur, mechanizm\u00f3w oraz uk\u0142ad\u00f3w ekonomicznych i kulturowych, kt\u00f3re niemal automatycznie powoduj\u0105 nier\u00f3wno\u015b\u0107. \u015aw. Jan Pawe\u0142 II m\u00f3wi\u0142 w tym sensie o strukturach grzechu<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn108\">[108]<\/a>, kt\u00f3re sprzeciwiaj\u0105 si\u0119 woli Bo\u017cej i domagaj\u0105 si\u0119 zaanga\u017cowania na rzecz nawr\u00f3cenia osobistego i spo\u0142ecznego. W tej perspektywie sprawiedliwo\u015b\u0107 nie odnosi si\u0119 wy\u0142\u0105cznie do bardziej sprawiedliwego podzia\u0142u d\u00f3br czy do korygowania istniej\u0105cych niesprawiedliwo\u015bci, lecz nabiera tak\u017ce wymiaru naprawczego. Zmierza ona do odbudowy zerwanych wi\u0119zi i do ponownego w\u0142\u0105czenia tych, kt\u00f3rzy zostali wykluczeni, bior\u0105c pod uwag\u0119 rany pozostawione przez niesprawiedliwo\u015bci \u2013 wojny, kolonializm, dyskryminacj\u0119 rasow\u0105 lub p\u0142ciow\u0105, przemoc wobec ca\u0142ych narod\u00f3w oraz wyzysk. Mo\u017ce to oznacza\u0107 przywracanie godno\u015bci i g\u0142osu tym, kt\u00f3rzy byli ignorowani, wspieranie proces\u00f3w uzdrowienia pami\u0119ci zbiorowej, przeciwstawianie si\u0119 dyskryminuj\u0105cym prawom i praktykom, a tak\u017ce konkretne wspieranie tych, kt\u00f3rzy do dzi\u015b ponosz\u0105 skutki doznanych w przesz\u0142o\u015bci krzywd.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>80.<\/strong>&nbsp;W dzisiejszych czasach sprawiedliwo\u015b\u0107 spo\u0142eczna musi mierzy\u0107 si\u0119 tak\u017ce ze \u015brodowiskiem kszta\u0142towanym przez technologie cyfrowe. Rozpowszechnianie globalnych sieci, platform i system\u00f3w sztucznej inteligencji zmienia spos\u00f3b pozyskiwania informacji, komunikowania si\u0119 i uzyskiwania dost\u0119pu do us\u0142ug. Sprawiedliwo\u015b\u0107 domaga si\u0119, by nie dopuszcza\u0107 do powstawania nowych form wykluczania i pozbawiania wolno\u015bci: os\u00f3b i narod\u00f3w, kt\u00f3rym odmawia si\u0119 lub ogranicza dost\u0119p do podstawowych technologii, spo\u0142eczno\u015bci nara\u017conych na inwazyjn\u0105 inwigilacj\u0119, grup spo\u0142ecznych krzywdzonych przez nieprzejrzyste algorytmy, powielaj\u0105ce uprzedzenia i dyskryminacj\u0119. Sprawiedliwy porz\u0105dek spo\u0142eczny w epoce cyfrowej to taki, kt\u00f3ry gwarantuje wszystkim r\u00f3wny dost\u0119p do mo\u017cliwo\u015bci, chroni najmniejszych i najs\u0142abszych, przeciwstawia si\u0119 nienawi\u015bci i dezinformacji, poddaje publicznej kontroli korzystanie z danych i technologii, tak aby kryterium nie by\u0142 wy\u0142\u0105cznie zysk, lecz godno\u015b\u0107 ka\u017cdej osoby i dobro narod\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>81.<\/strong>&nbsp;Jednym z decyduj\u0105cych sprawdzian\u00f3w sprawiedliwo\u015bci spo\u0142ecznej pozostaje dzi\u015b sytuacja migrant\u00f3w, uchod\u017ac\u00f3w i wszystkich tych, kt\u00f3rzy zmuszeni s\u0105 do przemieszczania si\u0119 z powodu biedy, przemocy, zmian klimatycznych i katastrof \u015brodowiskowych. Spos\u00f3b, w jaki spo\u0142ecze\u0144stwo ich traktuje, pokazuje, czy jego rozumienie sprawiedliwo\u015bci opiera si\u0119 na strachu czy te\u017c braterstwie. Papie\u017c Franciszek zach\u0119ca\u0142, by dostrzega\u0107 w migrantach nie tylko problem do rozwi\u0105zania, lecz \u201e\u017cywy obraz Ludu Bo\u017cego w drodze\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn109\">[109]<\/a>; os\u00f3b obdarzonych godno\u015bci\u0105, zasobami i marzeniami, kt\u00f3re maj\u0105 prawo do bycia traktowanymi z szacunkiem i prosz\u0105 o mo\u017cno\u015b\u0107 stania si\u0119 czynn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 spo\u0142ecze\u0144stw, kt\u00f3re je przyjmuj\u0105. Sprawiedliwo\u015b\u0107 spo\u0142eczna w tej dziedzinie zak\u0142ada co najmniej dwa wzajemnie dope\u0142niaj\u0105ce si\u0119 zobowi\u0105zania. Z jednej strony, strzec prawa do nadziei tych, kt\u00f3rzy s\u0105 zmuszeni do wyjazdu, zapewniaj\u0105c im drogi bezpieczne i legalne, godne warunki przyj\u0119cia oraz rzeczywiste \u015bcie\u017cki integracji. Z drugiej za\u015b, wspiera\u0107 tak\u017ce prawo do pozostania na w\u0142asnej ziemi w pokoju i bezpiecze\u0144stwie, stawiaj\u0105c czo\u0142a g\u0142\u0119bokim przyczynom, kt\u00f3re zmuszaj\u0105 do migracji, tak\u017ce tym zwi\u0105zanym z niesprawiedliwo\u015bciami gospodarczymi i kryzysem klimatycznym. Gdy prawa te s\u0105 szanowane, migracje mog\u0105 sta\u0107 si\u0119 okazj\u0105 do spotkania i wzajemnego ubogacenia narod\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong>Integralny&nbsp;rozw\u00f3j cz\u0142owieka<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>82.<\/strong>&nbsp;W Encyklice&nbsp;<em>Populorum progressio<\/em>&nbsp;\u015bw. Pawe\u0142 VI stwierdza, \u017ce rozw\u00f3j jest autentyczny jedynie w\u00f3wczas, gdy jest \u201eintegralny\u201d, to znaczy \u201eprzyczynia si\u0119 do rozwoju ka\u017cdego cz\u0142owieka i ca\u0142ego cz\u0142owieka\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn110\">[110]<\/a>. W nast\u0119pnych dziesi\u0119cioleciach nauka spo\u0142eczna Ko\u015bcio\u0142a podejmowa\u0142a i pog\u0142\u0119bia\u0142a to wyra\u017cenie, aby wskaza\u0107 konkretny spos\u00f3b, w jaki te wielkie zasady \u2013 godno\u015b\u0107, dobro wsp\u00f3lne, powszechne przeznaczenie d\u00f3br, pomocniczo\u015b\u0107, solidarno\u015b\u0107 i sprawiedliwo\u015b\u0107 spo\u0142eczna \u2013 urzeczywistniaj\u0105 si\u0119 w historii. Przez \u201eintegralny rozw\u00f3j cz\u0142owieka\u201d rozumiemy proces, w kt\u00f3rym wzrost os\u00f3b i narod\u00f3w obejmuje wszystkie wymiary egzystencji oraz otwiera przysz\u0142o\u015b\u0107 r\u00f3wnie\u017c dla przysz\u0142ych pokole\u0144.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>83.&nbsp;<\/strong>Rozw\u00f3j, zar\u00f3wno os\u00f3b, jak i narod\u00f3w, jest zadaniem i zarazem prawem: domaga si\u0119 on minimalnych warunk\u00f3w, kt\u00f3re umo\u017cliwi\u0105 ka\u017cdej osobie i ka\u017cdemu narodowi dojrzewanie zgodnie z w\u0142asn\u0105 godno\u015bci\u0105, bez utrzymywania ich w zale\u017cno\u015bci i bez wykluczania z dost\u0119pu do niezb\u0119dnych d\u00f3br. Rozw\u00f3j jest ludzki, gdy stawia w centrum osoby, a nie gromadzenie d\u00f3br, a tak\u017ce gdy dotyczy r\u00f3wnie\u017c narod\u00f3w, a nie jedynie jednostek. Sprawiedliwo\u015b\u0107 wymaga uznania praw spo\u0142ecznych i praw narod\u00f3w oraz obejmuje odpowiedzialno\u015b\u0107 wobec tych, kt\u00f3rzy przyjd\u0105 po nas. Nie jest zatem ludzki taki rozw\u00f3j, kt\u00f3ry pomna\u017ca konsumpcj\u0119 niekt\u00f3rych, przerzucaj\u0105c koszty i rany na innych, albo kt\u00f3ry spycha ca\u0142e regiony do r\u00f3l podporz\u0105dkowanych, nie pozwalaj\u0105c im rozwin\u0105\u0107 w\u0142asnego potencja\u0142u<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn111\">[111]<\/a>. Rozw\u00f3j jest integralny wtedy, gdy nie ogranicza si\u0119 do sfery ekonomicznej, lecz promuje jako\u015b\u0107 \u017cycia w jego wymiarze duchowym, kulturowym, moralnym i relacyjnym, z poszanowaniem wsp\u00f3lnego domu, r\u00f3\u017cnorodno\u015bci narod\u00f3w oraz ich sposob\u00f3w \u017cycia<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn112\">[112]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>84.&nbsp;<\/strong>Idea integralnego rozwoju cz\u0142owieka znajduje dzi\u015b decyduj\u0105ce kryterium weryfikacji w ekologii integralnej, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 nieodzownym wymiarem nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a. Jako\u015b\u0107 rozwoju mierzy si\u0119 bowiem jego zdolno\u015bci\u0105 do \u0142\u0105czenia \u2013 bez ich rozdzielania \u2013 sprawiedliwo\u015bci wobec os\u00f3b i troski o wsp\u00f3lny dom, sprzyjaj\u0105c godnym warunkom \u017cycia, dost\u0119powi do niezb\u0119dnych d\u00f3br, sprawiedliwym relacjom spo\u0142ecznym, trosce o stworzenie oraz zwa\u017caniu na przysz\u0142e pokolenia. Wynika st\u0105d, \u017ce nie jest prawdziwym post\u0119pem to, co zwi\u0119ksza dobrobyt jednych kosztem degradacji ekosystem\u00f3w, przerzucaj\u0105c koszty na wsp\u00f3lnoty najbardziej bezbronne albo pogarszaj\u0105c warunki \u017cycia tych, kt\u00f3rzy przyjd\u0105 po nas.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>85.<\/strong>&nbsp;Tak rozumiany integralny rozw\u00f3j cz\u0142owieka stanowi horyzont, w ramach kt\u00f3rego nale\u017cy odczytywa\u0107 przemiany naszych czas\u00f3w, r\u00f3wnie\u017c te zwi\u0105zane z rewolucj\u0105 cyfrow\u0105. Innowacje technologiczne \u2013 w tym sztuczna inteligencja \u2013 nie s\u0105 neutralne: mog\u0105 poszerza\u0107 uczestnictwo i sprawiedliwo\u015b\u0107, ale mog\u0105 te\u017c pog\u0142\u0119bia\u0107 nier\u00f3wno\u015bci, kontrol\u0119 i wykluczenie. Dlatego nale\u017cy je ocenia\u0107 w \u015bwietle pytania zasadniczego: czy rzeczywi\u015bcie przyczyniaj\u0105 si\u0119 do wzrastania os\u00f3b i narod\u00f3w w cz\u0142owiecze\u0144stwie i braterstwie, z poszanowaniem wsp\u00f3lnego domu i przysz\u0142ych pokole\u0144? W\u0142a\u015bnie tutaj zasady nauki spo\u0142ecznej staj\u0105 si\u0119 konkretnymi kryteriami rozeznawania w dziedzinach, kt\u00f3re podejmiemy w kolejnych rozdzia\u0142ach.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong>Sprawdzian dla&nbsp;Ko\u015bcio\u0142a<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>86.<\/strong>&nbsp;Na zako\u0144czenie pragn\u0119 poruszy\u0107 kwesti\u0119 szczeg\u00f3lnie mi blisk\u0105. Nauka spo\u0142eczna Ko\u015bcio\u0142a nie jest jedynie s\u0142owem skierowanym do spo\u0142ecze\u0144stwa: jest ona tak\u017ce rachunkiem sumienia dla Ko\u015bcio\u0142a \u2013 domu i szko\u0142y komunii, zawsze wezwanego do sprawdzania, czy zasady przedstawione w tym rozdziale s\u0105 urzeczywistniane przede wszystkim w jego w\u0142asnym wn\u0119trzu. W kontek\u015bcie eklezjalnym dobro wsp\u00f3lne przybiera posta\u0107 synodalnego stylu dla misji w s\u0142u\u017cbie Kr\u00f3lestwa. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest bowiem \u201ewsp\u00f3lnotowym i historycznym podmiotem synodalno\u015bci i misji\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn113\">[113]<\/a>. Domaga si\u0119 to troski o spos\u00f3b podejmowania decyzji i sprawowania odpowiedzialno\u015bci.&nbsp;<em>Dokument ko\u0144cowy<\/em>&nbsp;Synodu po\u015br\u00f3d praktyk decyduj\u0105cych o przemianie misyjnej wymienia kultur\u0119 przejrzysto\u015bci, rozliczalno\u015bci i oceny<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn114\">[114]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>87.<\/strong>&nbsp;W tej perspektywie pomocniczo\u015b\u0107 staje si\u0119 kryterium rz\u0105dzenia i \u017cycia duszpasterskiego, kt\u00f3re uznaje i wspiera odpowiedzialno\u015b\u0107 wiernych oraz ko\u015bcielnych cia\u0142 po\u015brednich, dowarto\u015bciowuje charyzmaty i kompetencje, a zarazem pozwala unika\u0107 wszelkiego paternalizmu, kt\u00f3ry t\u0142umi ewangeliczn\u0105 wolno\u015b\u0107. W praktyce udzia\u0142 ochrzczonych w procesach decyzyjnych oraz ich wsp\u00f3\u0142odpowiedzialno\u015b\u0107 za misj\u0119 dokonuj\u0105 si\u0119 za po\u015brednictwem rzeczywistych, a nie jedynie nominalnych organ\u00f3w uczestnictwa<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn115\">[115]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>88.<\/strong>&nbsp;Solidarno\u015b\u0107 w \u017cyciu wsp\u00f3lnoty chrze\u015bcija\u0144skiej ma swoje \u017ar\u00f3d\u0142o w misterium Chrystusa i karmi si\u0119 Eucharysti\u0105. Rodzi si\u0119 ona z komunii w wierze i w sakramentach: chrzest i bierzmowanie jednocz\u0105 nas w Chrystusie, aby\u015bmy byli jednym cia\u0142em i jednym duchem, jednym sercem i jedn\u0105 dusz\u0105 (por.&nbsp;<em>Ef<\/em>&nbsp;4, 4;&nbsp;<em>Dz<\/em>&nbsp;4, 32). Eucharystia \u2013 sakrament jedno\u015bci \u2013 umacnia nasz\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 do Cia\u0142a Chrystusa i wychowuje nas do dzielenia si\u0119. R\u00f3\u017cne wra\u017cliwo\u015bci obecne w Ko\u015bciele, mocne przekonania o\u017cywiaj\u0105ce ka\u017cdego z nas s\u0105 bogactwem, o ile pozostaj\u0105 zakorzenione w pewno\u015bci, \u017ce jedno\u015b\u0107 jest darem otrzymanym i zarazem zadaniem, kt\u00f3re trzeba podj\u0105\u0107.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>89.<\/strong>&nbsp;\u017by\u0107 sprawiedliwo\u015bci\u0105 w Ko\u015bciele znaczy oczyszcza\u0107 relacje i struktury ko\u015bcielne z tych wypacze\u0144, kt\u00f3re powoduj\u0105 nier\u00f3wno\u015bci, nieprzejrzysto\u015bci i nadu\u017cycia. W tym wzgl\u0119dzie s\u0142uchanie ofiar wykorzystania duchowego, ekonomicznego, instytucjonalnego, seksualnego, nadu\u017cy\u0107 w\u0142adzy i sumienia stanowi integruj\u0105c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 drogi sprawiedliwo\u015bci, obejmuj\u0105cej uznanie wyrz\u0105dzonej szkody, sprawiedliwe zado\u015b\u0107uczynienie oraz prewencj\u0119. Ka\u017cda w\u0142adza s\u0142u\u017cy komunii i misji. Ka\u017cdy urz\u0105d jest w s\u0142u\u017cbie Ludu Bo\u017cego. Ta diakonia wyra\u017ca si\u0119 nie tylko w wierze celebrowanej i prze\u017cywanej w sakramentach oraz w przyswajaniu stylu synodalnego, lecz tak\u017ce w konkretnym dzieleniu si\u0119 dobrami: na wz\u00f3r Ko\u015bcio\u0142a pierwotnego zasoby ko\u015bcielne winny rzeczywi\u015bcie stawa\u0107 si\u0119 wsp\u00f3lne, aby nikt po\u015br\u00f3d nas nie cierpia\u0142 niedostatku (por.&nbsp;<em>Dz<\/em>&nbsp;4, 34) i aby zarz\u0105dzanie nimi wspiera\u0142o misj\u0119 g\u0142oszenia Ewangelii najubo\u017cszym. Nale\u017cy promowa\u0107 regularne formy oceny sposobu sprawowania odpowiedzialno\u015bci ministerialnej, kt\u00f3re nie by\u0142yby s\u0105dem nad osobami, ale narz\u0119dziami uczenia si\u0119 i korygowania ukierunkowanymi na misj\u0119<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn116\">[116]<\/a>. W takiej mierze, w jakiej jeste\u015bmy otwarci na dzia\u0142anie Ducha \u015awi\u0119tego, te zasady nauki spo\u0142ecznej urzeczywistni\u0105 si\u0119 w \u017cyciu eklezjalnym. W ten spos\u00f3b Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest zdolny da\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwu wiarygodny znak tego, \u017ce wsp\u00f3lne d\u0105\u017cenie do dobra wszystkich \u2013 we wsp\u00f3\u0142odpowiedzialno\u015bci i braterstwie \u2013 nie jest utopi\u0105, lecz realn\u0105 mo\u017cliwo\u015bci\u0105<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn117\">[117]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong>ROZDZIA\u0141 III<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong>TECHNIKA I PANOWANIE. WIELKO\u015a\u0106 OSOBY LUDZKIEJ WOBEC OBIETNIC SZTUCZNEJ INTELIGENCJI<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>90.<\/strong>&nbsp;Po przypomnieniu zasad, kt\u00f3re rzucaj\u0105 \u015bwiat\u0142o na nauk\u0119 spo\u0142eczn\u0105 Ko\u015bcio\u0142a, pragn\u0119 teraz skierowa\u0107 spojrzenie ku niekt\u00f3rym wyzwaniom, dotykaj\u0105cym szczeg\u00f3lnie naszego sposobu prze\u017cywania obecnego czasu. Biblijnym obrazem, kt\u00f3ry towarzyszy tym stronom, jest obraz budowli: z jednej strony wie\u017ca Babel, gdzie wsp\u00f3lne dzie\u0142o kierowane jest zamys\u0142em panowania, kt\u00f3ry ostatecznie prowadzi do dehumanizacji (por.&nbsp;<em>Rdz<\/em>&nbsp;11, 1\u20139); z drugiej za\u015b ruiny Jerozolimy, odbudowywane kawa\u0142ek po kawa\u0142ku pod przewodnictwem Nehemiasza jako dzie\u0142o wsp\u00f3lnej odpowiedzialno\u015bci (por.&nbsp;<em>Ne<\/em>&nbsp;2\u20136). Jeste\u015bmy wezwani, by postawi\u0107 sobie pytanie o wielki plac budowy naszej epoki: co w\u0142a\u015bciwie wznosimy? Podczas gdy rozw\u00f3j technologiczny szybko zmienia j\u0119zyki, relacje, instytucje i formy w\u0142adzy, my \u2013 wierz\u0105cy, mo\u017cemy i powinni\u015bmy wybra\u0107, nad jakim projektem i w jakim duchu chcemy pracowa\u0107, aby otacza\u0107 trosk\u0105 i docenia\u0107 wspania\u0142e cz\u0142owiecze\u0144stwo, kt\u00f3re zosta\u0142o nam dane w darze. Nie chodzi o wyb\u00f3r dotycz\u0105cy naszej przysz\u0142o\u015bci, lecz naszego tera\u017aniejszego \u017cycia, poniewa\u017c sztuczna inteligencja i inne nowe technologie ju\u017c teraz nale\u017c\u0105 do naszej codzienno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>91.<\/strong>&nbsp;Towarzyszy mi przekonanie, \u017ce konkretny spos\u00f3b prze\u017cywania relacji spo\u0142ecznych w \u015bwietle Ewangelii nie jest ustalony raz na zawsze, lecz pozostaje zadaniem powierzanym wsp\u00f3lnocie chrze\u015bcija\u0144skiej z pokolenia na pokolenie. Pod przewodnictwem Ducha \u015awi\u0119tego Ko\u015bci\u00f3\u0142 pozwala si\u0119 o\u015bwieca\u0107 S\u0142owu, aby odczytywa\u0107 znaki czasu i z tw\u00f3rcz\u0105 odwag\u0105 poszukiwa\u0107 nowych dr\u00f3g, dzi\u0119ki kt\u00f3rym relacje mi\u0119dzy osobami i narodami stawa\u0142yby si\u0119 coraz bardziej zgodne z wymogami Kr\u00f3lestwa Bo\u017cego<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn118\">[118]<\/a>. Dlatego zach\u0119cam wszystkich, a w spos\u00f3b szczeg\u00f3lny wiernych \u015bwieckich, aby nie bali si\u0119 konfrontowa\u0107 z rzeczywisto\u015bci\u0105, by umieli wzajemnie si\u0119 s\u0142ucha\u0107 i z moc\u0105 podejmowali w\u0142asn\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 za budowanie spo\u0142ecze\u0144stwa bardziej ludzkiego i braterskiego.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong>Paradygmat technokratyczny&nbsp;i w\u0142adza cyfrowa<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>92.<\/strong>&nbsp;W Encyklice&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20150524_enciclica-laudato-si.html\"><em>Laudato si\u2019<\/em><\/a>&nbsp;Papie\u017c Franciszek pi\u0119tnowa\u0142 rosn\u0105c\u0105 dominacj\u0119 paradygmatu technokratycznego<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn119\">[119]<\/a>&nbsp;w zglobalizowanym \u015bwiecie: tendencj\u0119 do tego, by logika efektywno\u015bci, kontroli i zysku sama rz\u0105dzi\u0142a wyborami osobistymi, spo\u0142ecznymi i gospodarczymi. Tym samym jeszcze wyra\u017aniej wida\u0107, \u017ce technika nie jest zwyk\u0142ym narz\u0119dziem i \u017ce \u2013 gdy staje si\u0119 kryterium \u2013 ostatecznie sama decyduje o tym, co ma znaczenie, a co mo\u017ce zosta\u0107 odrzucone, sprowadzaj\u0105c stworzenie do przedmiotu eksploatacji, a osoby do trybik\u00f3w systemu, kt\u00f3ry ma by\u0107 coraz bardziej wydajny.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>93.<\/strong>&nbsp;Paradygmat ten szybko rozszerzy\u0142 si\u0119 w ostatnich latach, r\u00f3wnie\u017c wskutek rozpowszechniania sztucznej inteligencji, nauk kognitywnych, nanotechnologii, robotyki i biotechnologii. Same w sobie innowacje te mog\u0105 sta\u0107 si\u0119 wielk\u0105 pomoc\u0105 dla integralnego rozwoju cz\u0142owieka i troski o wsp\u00f3lny dom. Jednak w\u0142a\u015bnie ze wzgl\u0119du na swoj\u0105 moc mog\u0105 pe\u0142ni\u0107 funkcj\u0119 akceleratora paradygmatu technokratycznego i dlatego potrzebuj\u0105 nowych ram duchowych, etycznych i politycznych. To, co pot\u0119\u017cniejsze, niekoniecznie znaczy lepsze. W tym sensie aktualne pozostaj\u0105 s\u0142owa Romana Guardiniego: \u201eCz\u0142owiek nowoczesny nie zosta\u0142 wychowany tak, aby umia\u0142 si\u0119 pos\u0142ugiwa\u0107 sw\u0105 moc\u0105 w\u0142a\u015bciwie\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn120\">[120]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>94.<\/strong>&nbsp;Niebezpiecze\u0144stwo, \u017ce ludzko\u015b\u0107 stanie si\u0119 ofiar\u0105 w\u0142asnych zdobyczy, zosta\u0142o ju\u017c z wielk\u0105 jasno\u015bci\u0105 dostrze\u017cone przez \u015bw. Paw\u0142a VI, gdy przestrzega\u0142, \u017ce \u201enajbardziej niezwyk\u0142e post\u0119py naukowe, najbardziej niesamowite osi\u0105gni\u0119cia techniczne, najcudowniejszy rozw\u00f3j gospodarczy, je\u015bli nie \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 z autentycznym post\u0119pem spo\u0142ecznym i moralnym, w ostatecznym rachunku zwracaj\u0105 si\u0119 przeciw cz\u0142owiekowi\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn121\">[121]<\/a>. Dlatego post\u0119p techniczny \u2013 sam w sobie cenny \u2013 domaga si\u0119 rozeznania co do antropologicznej wizji, kt\u00f3ra nim kieruje, oraz cel\u00f3w, do kt\u00f3rych zmierza. Je\u017celi rozw\u00f3j technologiczny dokonuje si\u0119 bez odpowiedniego dojrzewania etycznego i spo\u0142ecznego, mo\u017ce si\u0119 zdarzy\u0107, \u017ce \u015brodki b\u0119d\u0105 si\u0119 mno\u017cy\u0107, natomiast nie b\u0119dzie w tej samej mierze wzrasta\u0107 cz\u0142owiecze\u0144stwo: \u201ema si\u0119 wi\u0119cej\u201d, ale nie \u201ejest si\u0119 bardziej\u201d, a osoba ryzykuje, \u017ce b\u0119dzie oceniana przede wszystkim na podstawie osi\u0105g\u00f3w, jakie jest w stanie zagwarantowa\u0107<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn122\">[122]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>95.<\/strong>&nbsp;Trzeba tu uzna\u0107 fakt decyduj\u0105cy, do kt\u00f3rego ju\u017c wcze\u015bniej nawi\u0105za\u0142em: w wielu przypadkach w kontek\u015bcie cyfrowym kontrola nad platformami, infrastrukturami, danymi i moc\u0105 obliczeniow\u0105 nie nale\u017cy do pa\u0144stw, lecz do wielkich podmiot\u00f3w gospodarczych i technologicznych, kt\u00f3re&nbsp;<em>de facto<\/em>&nbsp;ustalaj\u0105 warunki dost\u0119pu, zasady widoczno\u015bci tre\u015bci, a nawet same mo\u017cliwo\u015bci uczestnictwa. Kiedy w\u0142adza o takim zasi\u0119gu koncentruje si\u0119 w nielicznych r\u0119kach, ma tendencj\u0119 do stawania si\u0119 nieprzejrzyst\u0105 i wymykania si\u0119 kontroli publicznej, a zarazem wzrasta ryzyko wypaczonego rozwoju, kt\u00f3ry rodzi nowe zale\u017cno\u015bci, wykluczenia, manipulacje i nier\u00f3wno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>96.&nbsp;<\/strong>W obliczu tej koncentracji w\u0142adzy w \u015bwiecie cyfrowym wielkie zasady nauki spo\u0142ecznej: zasada niezbywalnej godno\u015bci osoby, dobra wsp\u00f3lnego, powszechnego przeznaczenia d\u00f3br, pomocniczo\u015bci, solidarno\u015bci i sprawiedliwo\u015bci spo\u0142ecznej, staj\u0105 si\u0119 kryteriami oceny i rozeznawania nowej sytuacji. Domagaj\u0105 si\u0119 one sprawdzenia, czy w\u0142adza infrastruktur cyfrowych i algorytm\u00f3w rzeczywi\u015bcie sprzyja uczestnictwu i odpowiedzialno\u015bci, chroni najs\u0142abszych, zapewnia sprawiedliwy dost\u0119p do mo\u017cliwo\u015bci i pozostaje podporz\u0105dkowana dobru wszystkich. Wychodz\u0105c od tych przes\u0142anek, mo\u017cemy teraz rozwa\u017cy\u0107 bli\u017cej, czym jest sztuczna inteligencja, jakie mo\u017cliwo\u015bci otwiera i jakie ryzyka niesie ze sob\u0105.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong>Sztuczna&nbsp;inteligencja<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>97.<\/strong>&nbsp;Nie jest moj\u0105 intencj\u0105, by w tym miejscu przedstawia\u0107 wyk\u0142ad na temat sztucznej inteligencji ani przytacza\u0107 bibliografi\u0119, dzi\u015b ju\u017c bardzo obszern\u0105; istniej\u0105 ju\u017c bowiem autorytatywne opracowania, tak\u017ce w \u015brodowisku ko\u015bcielnym, do kt\u00f3rych mo\u017cna si\u0119 odwo\u0142a\u0107<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn123\">[123]<\/a>. Ogranicz\u0119 si\u0119 do przypomnienia kilku element\u00f3w istotnych dla rozeznania moralnego i spo\u0142ecznego, kt\u00f3re otaczaj\u0105 trosk\u0105 prymat osoby, tak aby to zawsze inteligencja ludzka \u2013 wraz ze swoim sumieniem i swoj\u0105 wolno\u015bci\u0105 \u2013 kierowa\u0142a innowacjami technicznymi oraz odpowiedzialnie okre\u015bla\u0142a ich zastosowanie i granice.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>98.<\/strong>&nbsp;Wypada poprzedzi\u0107 te rozwa\u017cania dwiema uwagami. Po pierwsze, istnieje ryzyko, \u017ce wszelkie tezy dotycz\u0105ce AI mog\u0105 si\u0119 w kr\u00f3tkim czasie zdezaktualizowa\u0107 ze wzgl\u0119du na zdumiewaj\u0105ce tempo rozwoju tych system\u00f3w. Po drugie, wszyscy \u2013 tak\u017ce ci, kt\u00f3rzy je projektuj\u0105 \u2013 niewiele wiemy o ich rzeczywistym funkcjonowaniu. Wsp\u00f3\u0142czesne systemy sztucznej inteligencji s\u0105 bowiem bardziej \u201ehodowane\u201d ni\u017c \u201ekonstruowane\u201d: tw\u00f3rcy nie projektuj\u0105 bezpo\u015brednio ka\u017cdego ich szczeg\u00f3\u0142u, lecz tworz\u0105 architektur\u0119, na kt\u00f3rej AI \u201esi\u0119 rozwija\u201d. W konsekwencji podstawowe aspekty naukowe \u2013 takie jak wewn\u0119trzne reprezentacje i procesy obliczeniowe tych system\u00f3w \u2013 pozostaj\u0105 obecnie nieznane. Tym pilniej ujawnia si\u0119 potrzeba podj\u0119cia podw\u00f3jnego wysi\u0142ku: z jednej strony pog\u0142\u0119biania bada\u0144 naukowych, z drugiej \u2013 praktykowania rozeznawania moralnego i duchowego.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>99.&nbsp;<\/strong>Nie jest mo\u017cliwe podanie jednej, jednoznacznej i wyczerpuj\u0105cej definicji AI. Mo\u017cemy jednak stwierdzi\u0107, \u017ce nale\u017cy unika\u0107 b\u0142\u0119dnego uto\u017csamiania tej \u201einteligencji\u201d z inteligencj\u0105 ludzk\u0105. Systemy te na\u015bladuj\u0105 niekt\u00f3re funkcje ludzkiej inteligencji.Czyni\u0105c to, cz\u0119sto przewy\u017cszaj\u0105 j\u0105 szybko\u015bci\u0105 i zakresem oblicze\u0144, oferuj\u0105c konkretne korzy\u015bci w licznych dziedzinach. Niemniej jednak ta moc pozostaje zwi\u0105zana wy\u0142\u0105cznie z przetwarzaniem danych: tak zwane systemy sztucznej inteligencji nie prze\u017cywaj\u0105 do\u015bwiadczenia, nie posiadaj\u0105 cia\u0142a, nie odczuwaj\u0105 rado\u015bci i b\u00f3lu, nie dojrzewaj\u0105 w relacji, nie znaj\u0105 od wewn\u0105trz tego, co znacz\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107, praca, przyja\u017a\u0144 i odpowiedzialno\u015b\u0107. Nie maj\u0105 r\u00f3wnie\u017c \u015bwiadomo\u015bci moralnej: nie oceniaj\u0105 dobra i z\u0142a, nie ujmuj\u0105 ostatecznego sensu sytuacji, nie bior\u0105 na siebie ci\u0119\u017caru konsekwencji. Mog\u0105 na\u015bladowa\u0107 j\u0119zyki, zachowania i oceny, mog\u0105 symulowa\u0107 empati\u0119 albo zrozumienie, ale nie rozumiej\u0105 tego, co wytwarzaj\u0105, poniewa\u017c nie \u017cyj\u0105 w sferze afektywnej, relacyjnej i duchowej, w kt\u00f3rych cz\u0142owiek staje si\u0119 m\u0105dry.Tak\u017ce wtedy, gdy narz\u0119dzia te przedstawiane s\u0105 jako zdolne do \u201euczenia si\u0119\u201d, ich spos\u00f3b dzia\u0142ania r\u00f3\u017cni si\u0119 od sposobu w\u0142a\u015bciwego osobie ludzkiej. Nie jest to do\u015bwiadczenie kogo\u015b, kto pozwala kszta\u0142towa\u0107 si\u0119 \u017cyciu i wzrasta w czasie poprzez dokonywanie wybor\u00f3w, pope\u0142nianie b\u0142\u0119d\u00f3w, przebaczanie i wierno\u015b\u0107; jest to raczej statystyczne dostosowanie na podstawie danych i informacji zwrotnych, kt\u00f3re mo\u017ce by\u0107 bardzo skuteczne, ale nie oznacza wewn\u0119trznego wzrostu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Cenne wsparcie&nbsp;wymagaj\u0105ce uwagi<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>100.<\/strong>&nbsp;W \u015bwietle tego, co zosta\u0142o powiedziane, mo\u017cemy lepiej zrozumie\u0107, dlaczego AI mo\u017ce by\u0107 cenn\u0105 pomoc\u0105, a zarazem wymaga\u0107 podej\u015bcia trze\u017awego i czujnego. W ostatnich latach jej prywatne wykorzystanie znacznie wzros\u0142o i z wielu stron podejmuje si\u0119 refleksj\u0119 nad mo\u017cliwo\u015bciami i zagro\u017ceniami zwi\u0105zanymi z jej szybkim upowszechnieniem. W przypadku u\u017cycia osobistego nale\u017cy zwr\u00f3ci\u0107 szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 na trzy aspekty: \u0142atwo\u015b\u0107 uzyskania wyniku, wra\u017cenie obiektywno\u015bci oraz symulacj\u0119 komunikacji ludzkiej. Szybko\u015b\u0107 i prostota, z jakimi mo\u017cna uzyska\u0107 wskaz\u00f3wki, z\u0142o\u017cone opracowania, tre\u015bci medialne oraz formy konkretnej pomocy upraszczaj\u0105 nasze \u017cycie, mog\u0105 jednak tak\u017ce przyzwyczaja\u0107 nas do zbyt daleko id\u0105cego delegowania zada\u0144 i do szukania gotowych odpowiedzi, os\u0142abiaj\u0105c osobisty os\u0105d i kreatywno\u015b\u0107. Wra\u017cenie obiektywno\u015bci, jakie mog\u0105 wywo\u0142ywa\u0107 odpowiedzi i propozycje tych system\u00f3w, niesie ryzyko, \u017ce zapomnimy, i\u017c odzwierciedlaj\u0105 one parametry kulturowe tych, kt\u00f3rzy je zaprojektowali i wytrenowali, ze wszystkimi ich zaletami i wadami. Sztuczne na\u015bladowanie pozytywnej komunikacji ludzkiej \u2013 s\u0142\u00f3w rady, empatii, przyja\u017ani, mi\u0142o\u015bci \u2013 mo\u017ce by\u0107 satysfakcjonuj\u0105ce, a nawet u\u017cyteczne, ale niewystarczaj\u0105co \u015bwiadomych u\u017cytkownik\u00f3w mo\u017ce wprowadza\u0107 w b\u0142\u0105d i stwarza\u0107 z\u0142udzenie, \u017ce pozostaj\u0105 oni w relacji z autentycznym podmiotem osobowym. Gdy s\u0142owo jest symulowane, nie buduje relacji, lecz jedynie jej poz\u00f3r. Sztuczne na\u015bladowanie relacji opieku\u0144czej lub towarzyszenia mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 niebezpieczne, gdy wkrada si\u0119 w kontekst ubogi w realne relacje i uczucia: w\u00f3wczas istnieje ryzyko nie tylko tego, \u017ce jaka\u015b osoba uwierzy, i\u017c rozmawia z inn\u0105 osob\u0105, lecz tego, \u017ce utraci samo pragnienie rzeczywistego szukania drugiego cz\u0142owieka.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>101.<\/strong>&nbsp;Poszerzaj\u0105c spojrzenie na zastosowanie AI w naszych spo\u0142ecze\u0144stwach, stwierdzamy, \u017ce jest ona ju\u017c obecna w procesach decyzyjnych we wszystkich dziedzinach i na r\u00f3\u017cnych poziomach: w komunikacji, zarz\u0105dzaniu i kontroli. Korzy\u015bci w zakresie efektywno\u015bci oraz potencja\u0142 poprawy niekt\u00f3rych us\u0142ug s\u0105 oczywiste; jednak szybkie i bezkrytyczne wdra\u017canie nara\u017ca nas na r\u00f3\u017cne ryzyka, w tym tak\u017ce na ryzyko niedocenienia jej wp\u0142ywu na \u015brodowisko. Obecne systemy AI wymagaj\u0105 wielkich ilo\u015bci energii i wody, w spos\u00f3b znacz\u0105cy wp\u0142ywaj\u0105 na emisj\u0119 dwutlenku w\u0119gla i intensywnie zu\u017cywaj\u0105 zasoby. Wraz ze wzrostem z\u0142o\u017cono\u015bci, zw\u0142aszcza w przypadku wielkich modeli j\u0119zykowych, rosn\u0105 tak\u017ce potrzeby w zakresie mocy obliczeniowej i zdolno\u015bci przechowywania danych, opieraj\u0105ce si\u0119 na ca\u0142ym zespole maszyn, przewod\u00f3w, centr\u00f3w danych i energoch\u0142onnej infrastruktury. Dlatego niezb\u0119dne jest rozwijanie bardziej zr\u00f3wnowa\u017conych rozwi\u0105za\u0144 technologicznych w celu zmniejszenia wp\u0142ywu na \u015brodowisko i ochrony naszego wsp\u00f3lnego domu<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn124\">[124]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Odpowiedzialno\u015b\u0107, przejrzysto\u015b\u0107 i zarz\u0105dzanie sztuczn\u0105 inteligencj\u0105<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>102.<\/strong>&nbsp;Korzystanie z AI nigdy nie jest faktem czysto technicznym: kiedy wkracza ona w procesy oddzia\u0142uj\u0105ce na \u017cycie ludzi, dotyka praw, szans, reputacji i wolno\u015bci. Delikatne decyzje dotycz\u0105ce pracy, kredytu, dost\u0119pu do us\u0142ug i reputacji os\u00f3b mog\u0105 zosta\u0107 powierzone ca\u0142kowicie systemom zautomatyzowanym, kt\u00f3re nie znaj\u0105 \u201ewsp\u00f3\u0142czucia, mi\u0142osierdzia, przebaczenia, a nade wszystko otwarto\u015bci na nadziej\u0119 przemiany osoby\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn125\">[125]<\/a>&nbsp;i w ten spos\u00f3b mog\u0105 rodzi\u0107 nowe formy wykluczenia. Mog\u0105 istnie\u0107 zastosowania w oczywisty spos\u00f3b antyludzkie, jak manipulowanie informacj\u0105 czy naruszanie prywatno\u015bci, ale mo\u017ce istnie\u0107 tak\u017ce pu\u0142apka mniej jawna, gdy systemy AI, przedstawiaj\u0105c si\u0119 jako neutralne i obiektywne, odzwierciedlaj\u0105 i umacniaj\u0105 stereotypy lub stanowiska ideologiczne tych, kt\u00f3rzy je zaprojektowali i wytrenowali.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>103.<\/strong>&nbsp;Powierzy\u0107 w praktyce algorytmowi w\u0142adz\u0119 rozstrzygania o tym, kto zas\u0142uguje, a kto nie, bez tego, by ktokolwiek bra\u0142 ju\u017c na siebie ci\u0119\u017car decyzji, znaczy powierzy\u0107 mu zadanie ponownego wyznaczania granic ludzkich mo\u017cliwo\u015bci. Tym, czego w tym procesie brakuje, nie jest tylko empatia wobec wykluczonego, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna sztucznie na\u015bladowa\u0107, lecz odpowiedzialno\u015b\u0107 polityczna, poniewa\u017c odrzucenie s\u0142abych zostaje przyobleczone w poz\u00f3r neutralno\u015bci i obiektywno\u015bci, wobec kt\u00f3rych nie spos\u00f3b protestowa\u0107. Tym samym niesprawiedliwo\u015b\u0107 staje si\u0119 milcz\u0105ca, a wsp\u00f3\u0142czucie, mi\u0142osierdzie i przebaczenie \u2013 nie jako zwyk\u0142y poz\u00f3r, lecz jako gesty polityczne \u2013 znikaj\u0105 z horyzontu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>104.<\/strong>&nbsp;Z tego wynika prosta, ale zobowi\u0105zuj\u0105ca konsekwencja: nie mo\u017cemy uwa\u017ca\u0107 AI za moralnie neutraln\u0105. W rzeczywisto\u015bci ka\u017cde urz\u0105dzenie techniczne niesie z sob\u0105 wybory i priorytety: to, co mierzy, to, co ignoruje, to, co optymalizuje, a tak\u017ce spos\u00f3b, w jaki klasyfikuje osoby i sytuacje. Je\u015bli jaki\u015b system zostaje pomy\u015blany lub wykorzystywany w taki spos\u00f3b, \u017ce traktuje niekt\u00f3re \u017cycia jako mniej godne albo wyklucza je bez mo\u017cliwo\u015bci odwo\u0142ania, nie jest on zwyk\u0142ym narz\u0119dziem, \u201ekt\u00f3rego nale\u017cy dobrze u\u017cywa\u0107\u201d: wprowadza ju\u017c kryterium sprzeczne z niezbywaln\u0105 godno\u015bci\u0105 osoby. Dlatego rozeznawanie etyczne nie mo\u017ce ogranicza\u0107 si\u0119 do pytania, czy u\u017cywamy danego systemu do celu dobrego czy z\u0142ego, lecz musi tak\u017ce pyta\u0107, jak zosta\u0142 on zaprojektowany i jaka wizja osoby oraz spo\u0142ecze\u0144stwa zosta\u0142a wpisana w dane i modele, kt\u00f3re nim kieruj\u0105<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn126\">[126]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>105.<\/strong>&nbsp;Aby AI szanowa\u0142a godno\u015b\u0107 ludzk\u0105 i rzeczywi\u015bcie s\u0142u\u017cy\u0142a dobru wsp\u00f3lnemu, konieczne jest, by odpowiedzialno\u015b\u0107 by\u0142a jasno okre\u015blona na wszystkich etapach: od tych, kt\u00f3rzy projektuj\u0105 i trenuj\u0105 systemy, a\u017c po tych, kt\u00f3rzy z nich korzystaj\u0105, oraz tych, kt\u00f3rzy decyduj\u0105 o powierzeniu im konkretnych rozstrzygni\u0119\u0107. W wielu przypadkach jednak wewn\u0119trzne procesy prowadz\u0105ce do danego wyniku mog\u0105 pozostawa\u0107 ma\u0142o przejrzyste, a to utrudnia przypisanie odpowiedzialno\u015bci i korygowanie b\u0142\u0119d\u00f3w. W\u0142a\u015bnie tutaj decyduj\u0105cego znaczenia nabiera to, co nazywamy&nbsp;<em>accountability<\/em>&nbsp;\u2013 mo\u017cliwo\u015b\u0107 ustalenia, kto ma \u201ezda\u0107 spraw\u0119\u201d z decyzji, uzasadni\u0107 je, podda\u0107 kontroli, a gdy to konieczne \u2013 zakwestionowa\u0107 je i naprawi\u0107 szkody, kt\u00f3re z nich wynikaj\u0105<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn127\">[127]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>106.<\/strong>&nbsp;Domaga\u0107 si\u0119 roztropno\u015bci, wnikliwej weryfikacji, a niekiedy nawet spowolnienia we wdra\u017caniu sztucznej inteligencji nie znaczy by\u0107 przeciwnikiem post\u0119pu, lecz wyra\u017ca\u0107 odpowiedzialn\u0105 trosk\u0119 o rodzin\u0119 ludzk\u0105. Wym\u00f3g ten jest tym pilniejszy, \u017ce cz\u0119sto istnieje brak r\u00f3wnowagi mi\u0119dzy szybko\u015bci\u0105 rozwoju technologicznego a tempem, w jakim dojrzewaj\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107, normy, mechanizmy kontroli i instytucje zdolne zarz\u0105dza\u0107 jego skutkami. Nie wystarczy og\u00f3lnikowo odwo\u0142ywa\u0107 si\u0119 do etyki: potrzebne s\u0105 odpowiednie ramy prawne, niezale\u017cny nadz\u00f3r, edukacja u\u017cytkownik\u00f3w oraz polityka, kt\u00f3ra nie wyrzeka si\u0119 w\u0142asnego zadania. W przeciwnym razie zmiana b\u0119dzie zarz\u0105dzana wy\u0142\u0105cznie przez logik\u0119 technokratyczn\u0105 i przedstawiana jako konieczna oraz nieuchronna, ko\u0144cz\u0105c si\u0119 narzucaniem regu\u0142 dyktowanych przez tych, kt\u00f3rzy posiadaj\u0105 dane, infrastruktur\u0119 i zdolno\u015bci obliczeniowe.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>107.<\/strong>&nbsp;Nie mo\u017cemy ogranicza\u0107 si\u0119 do postulowania moralizacji maszyny, tak zwanego \u201edostosowania\u201d (<em>alignment<\/em>) AI do warto\u015bci ludzkich, nie maj\u0105c odwagi postawi\u0107 jeszcze jednego warunku: mo\u017cliwo\u015bci dyskutowania o kodeksie etycznym, kt\u00f3ry ma zosta\u0107 zastosowany, poddaj\u0105c go kryteriom wsp\u00f3lnie podzielanej sprawiedliwo\u015bci spo\u0142ecznej. W przeciwnym razie ci, kt\u00f3rzy kontroluj\u0105 AI, narzuc\u0105 w\u0142asn\u0105 wizj\u0119 moraln\u0105, kt\u00f3ra stanie si\u0119 niewidzialn\u0105 infrastruktur\u0105 system\u00f3w. Nie wystarczy, by AI by\u0142a bardziej moralna, je\u015bli o tej moralno\u015bci decyduj\u0105 nieliczni. Potrzeba polityki bardziej obecnej, zdolnej spowalnia\u0107 tam, gdzie wszystko przyspiesza, i chroni\u0107 przestrzenie, w kt\u00f3rych wsp\u00f3lnoty mog\u0105 nadal uczestniczy\u0107 i stawia\u0107 pytania.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>108.<\/strong>&nbsp;Istotnie, jak bywa w przypadku ka\u017cdego wielkiego prze\u0142omu technologicznego, AI sk\u0142onna jest pomna\u017ca\u0107 przede wszystkim w\u0142adz\u0119 tych, kt\u00f3rzy ju\u017c dysponuj\u0105 zasobami ekonomicznymi, kompetencjami i dost\u0119pem do danych. W \u015bwietle dobra wsp\u00f3lnego i powszechnego przeznaczenia d\u00f3br zjawisko to budzi powa\u017cny niepok\u00f3j: ma\u0142e, lecz bardzo wp\u0142ywowe grupy mog\u0105 ukierunkowywa\u0107 informacj\u0119 i konsumpcj\u0119, warunkowa\u0107 procesy demokratyczne i oddzia\u0142ywa\u0107 na dynamik\u0119 gospodarcz\u0105 dla w\u0142asnej korzy\u015bci, wbrew sprawiedliwo\u015bci spo\u0142ecznej i solidarno\u015bci mi\u0119dzy narodami. Dlatego niezb\u0119dne jest, by korzystaniu z AI \u2013 zw\u0142aszcza wtedy, gdy dotyczy ona d\u00f3br publicznych i praw podstawowych \u2013 towarzyszy\u0142y jasne kryteria i skuteczne mechanizmy kontroli, inspirowane uczestnictwem i zasad\u0105 pomocniczo\u015bci: wsp\u00f3lnoty i cia\u0142a po\u015brednie nie mog\u0105 zosta\u0107 zredukowane do roli odbiorc\u00f3w decyzji podj\u0119tych gdzie indziej, lecz musz\u0105 m\u00f3c wnosi\u0107 sw\u00f3j wk\u0142ad w rozeznawanie i nadz\u00f3r. Ponadto w\u0142asno\u015b\u0107 danych nie mo\u017ce by\u0107 powierzona wy\u0142\u0105cznie podmiotom prywatnym, lecz musi zosta\u0107 poddana regulacjom. Dane s\u0105 owocem wk\u0142adu wielu os\u00f3b i nie mog\u0105 by\u0107 sprzedawane ani powierzane nielicznym. Potrzebna jest kreatywno\u015b\u0107 zdolna zarz\u0105dza\u0107 nimi jako jednym z d\u00f3br wsp\u00f3lnych lub zbiorowych, w logice wsp\u00f3\u0142dzielenia, jak sugerowa\u0142 ju\u017c \u015bw. Jan Pawe\u0142 II w odniesieniu do d\u00f3br zbiorowych<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn128\">[128]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>109.<\/strong>&nbsp;Zasady nauki spo\u0142ecznej pomagaj\u0105 nam odczytywa\u0107 t\u0119 now\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107. W \u015bwiecie, w kt\u00f3rym nieliczne podmioty skupiaj\u0105 dane, kapita\u0142 obliczeniowy i zdolno\u015b\u0107 normatywn\u0105, m\u00f3wienie o dobru wsp\u00f3lnym oznacza demaskowanie tej nowej asymetrii epistemicznej, ekonomicznej i politycznej, nazywaj\u0105c po imieniu nowe monopole AI. M\u00f3wienie o powszechnym przeznaczeniu d\u00f3br oznacza szukanie sposob\u00f3w zapewnienia powszechnego dost\u0119pu do technologii i formacji. M\u00f3wienie o pomocniczo\u015bci oznacza ochron\u0119 zdolno\u015bci wsp\u00f3lnot do wybierania i korygowania, nie sprowadzaj\u0105c ich udzia\u0142u do samego nadzoru po tym, jak standardy zosta\u0142y ustalone gdzie indziej. M\u00f3wienie o solidarno\u015bci zobowi\u0105zuje do uznania niewidzialnej pracy, cz\u0119sto wykonywanej w warunkach wyzysku, kt\u00f3ra zasila modele algorytmiczne. M\u00f3wienie o sprawiedliwo\u015bci oznacza pytanie o geografie w\u0142adzy wyznaczaj\u0105ce, kto mo\u017ce trenowa\u0107 modele, a kto jest jedynie przedmiotem tego treningu, oraz uznanie, \u017ce sprawiedliwo\u015b\u0107 spo\u0142eczna nie jest tylko celem, kt\u00f3rego nale\u017cy strzec po wdro\u017ceniu technologii, lecz warunkiem uprzednim, kt\u00f3ry trzeba urzeczywistnia\u0107 ju\u017c w samym ich projektowaniu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>110.<\/strong>&nbsp;Chcia\u0142bym wreszcie u\u017cy\u0107 s\u0142owa, kt\u00f3re jest mi szczeg\u00f3lnie drogie: \u201erozbroi\u0107\u201d. Rozbroi\u0107 AI znaczy wyrwa\u0107 j\u0105 z logiki zbrojnej rywalizacji, kt\u00f3ra dzisiaj nie jest ju\u017c wy\u0142\u0105cznie militarna, lecz tak\u017ce ekonomiczna i poznawcza. Jest to wy\u015bcig do stworzenia najsprawniejszego algorytmu i najszerszego zbioru danych (<em>dataset<\/em>)po to, by utrwali\u0107 przewag\u0119 geopolityczn\u0105 lub handlow\u0105 nad wszystkimi innymi. Rozbroi\u0107 znaczy zerwa\u0107 t\u0119 r\u00f3wnoznaczno\u015b\u0107 mi\u0119dzy pot\u0119g\u0105 techniczn\u0105 a prawem do rz\u0105dzenia. Rozbroi\u0107 nie znaczy wyrzec si\u0119 technologii, lecz nie dopu\u015bci\u0107, by zapanowa\u0142a nad tym, co ludzkie. Znaczy wyzwoli\u0107 j\u0105 spod monopoli, uczyni\u0107 j\u0105 przedmiotem debaty i sprzeciwu, a tym samym przestrzeni\u0105 przyjazn\u0105 ludziom, przywracaj\u0105c j\u0105 wielo\u015bci ludzkich kultur i form \u017cycia. Zadanie stoj\u0105ce dzi\u015b przed nami nie ma wymiaru tylko etycznego ani tylko technicznego: ma ono charakter ekologiczny w sensie najbardziej radykalnym, poniewa\u017c dotyczy nowego wymiaru naszego wsp\u00f3lnego domu. Sztuczna inteligencja jest ju\u017c \u015brodowiskiem, w kt\u00f3rym jeste\u015bmy zanurzeni, i w\u0142adz\u0105, z kt\u00f3r\u0105 musimy si\u0119 liczy\u0107. Dlatego nie wystarczy jej regulowa\u0107: trzeba j\u0105 rozbroi\u0107 i uczyni\u0107 przyjazn\u0105.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>111.&nbsp;<\/strong>Szczeg\u00f3lny apel kieruj\u0119 do tych, kt\u00f3rzy zajmuj\u0105 si\u0119 rozwijaniem system\u00f3w sztucznej inteligencji. Innowacja technologiczna mo\u017ce by\u0107 w pewnym sensie ludzk\u0105 form\u0105 uczestnictwa w Bo\u017cym akcie stworzenia. Na tw\u00f3rcach system\u00f3w AI spoczywa zatem szczeg\u00f3lna odpowiedzialno\u015b\u0107 etyczna i duchowa, poniewa\u017c ka\u017cda decyzja projektowa wyra\u017ca okre\u015blon\u0105 wizj\u0119 ludzko\u015bci. Tak jak autor dzie\u0142a artystycznego czy literackiego powinien bra\u0107 pod uwag\u0119 warto\u015bci, kt\u00f3re ono wyra\u017ca, tak i oni powinni z nale\u017cyt\u0105 powag\u0105 traktowa\u0107 warto\u015bci, kt\u00f3re wpisuj\u0105 w swoje projekty: w spos\u00f3b przejrzysty, z poczuciem odpowiedzialno\u015bci wobec spo\u0142eczno\u015bci, kt\u00f3rych one dotycz\u0105, oraz z czujno\u015bci\u0105, kt\u00f3ra pozwala zweryfikowa\u0107, czy to, co jest rozwijane, rzeczywi\u015bcie s\u0142u\u017cy dobru.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong>To, czego&nbsp;nie mo\u017cemy utraci\u0107<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>112.<\/strong>&nbsp;Po przywo\u0142aniu kwestii odpowiedzialno\u015bci i zarz\u0105dzania AI trzeba powr\u00f3ci\u0107 do naszego tematu centralnego: co to znaczy troszczy\u0107 si\u0119 o to, co ludzkie. Zagro\u017cenie nie polega jedynie na tym, \u017ce niekt\u00f3re technologie mog\u0105 by\u0107 \u017ale u\u017cywane, lecz na tym, \u017ce paradygmat technokratyczny, w kt\u00f3rym jeste\u015bmy zanurzeni, wzmocniony przez rewolucj\u0119 cyfrow\u0105 i AI, sprawia, i\u017c za s\u0142uszn\u0105 i normaln\u0105 zaczyna uchodzi\u0107 wizja antyludzka, wedle kt\u00f3rej pe\u0142nia \u017cycia mia\u0142aby polega\u0107 na tym, by wi\u0119cej posiada\u0107, zmniejsza\u0107 krucho\u015b\u0107, eliminowa\u0107 to, co nieprzewidywalne, i wszystko kontrolowa\u0107. Gdy wydajno\u015b\u0107 staje si\u0119 miar\u0105 warto\u015bci, cz\u0142owiek ulega pokusie my\u015blenia o sobie bardziej jako o projekcie, kt\u00f3ry nale\u017cy zoptymalizowa\u0107, ni\u017c jako o stworzeniu powo\u0142anym do relacji i komunii.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>113.<\/strong>&nbsp;W rzeczywisto\u015bci absolutyzowanie jednego tylko wymiaru cz\u0142owieka jest zawsze b\u0142\u0119dem. Nie tylko bowiem brak rodzi nie\u0142ad. R\u00f3wnie\u017c to, co wzrasta bez miary, mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 form\u0105 biedy. W ekosystemie harmonia zostaje zachwiana, gdy jeden gatunek zaczyna dominowa\u0107 kosztem pozosta\u0142ych. Podobnie dzieje si\u0119 w przypadku cz\u0142owieka, gdy jaka\u015b jedna z jego w\u0142adz ro\u015bci sobie pretensj\u0119 do bycia miar\u0105 wszystkiego. Tak wi\u0119c inteligencja, gdy zostaje absolutyzowana, ostatecznie przes\u0142ania inne istotne wymiary \u017cycia: uczucia, wol\u0119, oddanie i relacj\u0119. Je\u015bli w\u0142adza techniczna nie zostaje zr\u00f3wnowa\u017cona, nie zwi\u0119ksza naszych zdolno\u015bci, ale czyni nas bardziej samotnymi i bardziej wystawionymi na logik\u0119 panowania i wykluczenia. Nie chodzi oczywi\u015bcie o przeciwstawianie si\u0119 inteligencji, lecz o przypomnienie, \u017ce kiedy zamyka si\u0119 ona w sobie samej, zapomina, i\u017c zosta\u0142a dana po to, by s\u0142u\u017cy\u0107 \u017cyciu i osobie ludzkiej.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>114.<\/strong>&nbsp;Jako\u015b\u0107 cywilizacji mierzy si\u0119 nie pot\u0119g\u0105 jej \u015brodk\u00f3w, lecz trosk\u0105, jak\u0105 potrafi otoczy\u0107 cz\u0142owieka, zdolno\u015bci\u0105 uznania drugiego za twarz, a nie za funkcj\u0119. Zdolno\u015b\u0107 troski jedni o drugich stanowi wa\u017cny wymiar naszego cz\u0142owiecze\u0144stwa. Zdolno\u015bci tej uczy si\u0119 i doskonali si\u0119 j\u0105 poprzez do\u015bwiadczenie. Czytanie ba\u015bni dziecku, towarzyszenie osobie starszej, uczynienie jakiego\u015b miejsca go\u015bcinnym \u2013 to gesty prze\u017cywane w \u015brodowisku rodzinnym, kt\u00f3re pomagaj\u0105 nam uczy\u0107 si\u0119 i uwewn\u0119trznia\u0107 znaczenie troski tak\u017ce na poziomie spo\u0142ecznym oraz wyrabiaj\u0105 w nas zdolno\u015b\u0107 uznawania drugiego cz\u0142owieka za osob\u0119 godn\u0105 uwagi. Technologia mo\u017ce wspiera\u0107 tak\u017ce wzajemn\u0105 trosk\u0119 mi\u0119dzy lud\u017ami, na przyk\u0142ad, je\u015bli dostarcza narz\u0119dzi pomagaj\u0105cych przewidywa\u0107 i organizowa\u0107, ale nie pozbawia istoty ludzkiej jej wolno\u015bci i zdolno\u015bci os\u0105du, skoro to cz\u0142owiek jest podmiotem relacji i ponosi odpowiedzialno\u015b\u0107 za decyzje.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Podstawowe narracje: transhumanizm i posthumanizm<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>115.<\/strong>&nbsp;Pr\u00f3buj\u0105c wydoby\u0107 kulturowe za\u0142o\u017cenia towarzysz\u0105ce trwaj\u0105cej rewolucji cyfrowej, chcia\u0142bym teraz zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na niekt\u00f3re nurty, kt\u00f3re postrzegaj\u0105 post\u0119p jako przekroczenie tego, co ludzkie, a kt\u00f3re mo\u017cemy okre\u015bli\u0107 jako transhumanizm i posthumanizm. Stanowi\u0105 one ideologiczne t\u0142o obecne w niekt\u00f3rych o\u015brodkach w\u0142adzy technologicznej i w uproszczonej formie kolonizuj\u0105 wyobra\u017ani\u0119 zbiorow\u0105, szczeg\u00f3lnie za po\u015brednictwem medi\u00f3w i sieci spo\u0142eczno\u015bciowych, wzbudzaj\u0105c entuzjazm dla nowych technologii przez futurystyczn\u0105 wizj\u0119 \u201ecz\u0142owieka wzmocnionego\u201d albo \u201ecz\u0142owieka zhybrydyzowanego\u201d z maszyn\u0105.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>116.<\/strong>&nbsp;Transhumanizm i posthumanizm obejmuj\u0105 wielo\u015b\u0107 nurt\u00f3w i wra\u017cliwo\u015bci, dlatego trudno przedstawi\u0107 ich jednoznaczny opis. Mo\u017cna je por\u00f3wna\u0107 do archipelagu r\u00f3\u017cnych wysp poj\u0119ciowych, po\u0142\u0105czonych jednak tym samym morzem za\u0142o\u017ce\u0144, jakim jest centralne miejsce techniki i marzenie o przekroczeniu granic ludzkiej kondycji. Og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, transhumanizm wyobra\u017ca sobie wzmocnienie istoty ludzkiej za po\u015brednictwem technologii (biomedycyny, in\u017cynierii cia\u0142a, urz\u0105dze\u0144 i algorytm\u00f3w) w celu zwi\u0119kszenia jej sprawno\u015bci i zdolno\u015bci. Posthumanizm, zw\u0142aszcza w swoich bardziej radykalnych odmianach, idzie jeszcze dalej: krytykuje antropocentryzm i kre\u015bli perspektyw\u0119 formy hybrydyzacji istoty ludzkiej, maszyny i \u015brodowiska, a\u017c po wyobra\u017cenie sobie przekroczenia progu, w kt\u00f3rym ludzko\u015b\u0107 przezwyci\u0119\u017cy sam\u0105 siebie, wchodz\u0105c w nowe stadium ewolucji. Nawet gdy hipotezy te pozostaj\u0105 w du\u017cej mierze spekulatywne, nabieraj\u0105 znaczenia, poniewa\u017c zmieniaj\u0105 wyobra\u017ani\u0119 zbiorow\u0105, a w konsekwencji ukierunkowuj\u0105 wybory spo\u0142eczne, gospodarcze i polityczne<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn129\">[129]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>117.<\/strong>&nbsp;W \u015bwietle nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a punktem krytycznym nie jest samo u\u017cywanie techniki, lecz wizja le\u017c\u0105ca u jej podstaw: je\u015bli istota ludzka jest traktowana jako materia\u0142 do udoskonalenia albo do przekroczenia, w\u00f3wczas \u0142atwiej przyj\u0105\u0107, \u017ce niekt\u00f3rzy zostan\u0105 uznani za mniej u\u017cytecznych, mniej po\u017c\u0105danych czy mniej godnych. W imi\u0119 post\u0119pu mo\u017cna doj\u015b\u0107 do wyobra\u017cenia sobie \u201ekoniecznych ofiar\u201d i kaza\u0107 najs\u0142abszym p\u0142aci\u0107 cen\u0119 domniemanej optymalizacji gatunku. Wspomniana ju\u017c przestroga \u015bw. Paw\u0142a VI pozostaje wi\u0119c niezwykle dalekowzroczna: osi\u0105gni\u0119cia nauki i techniki, je\u015bli zostaj\u0105 oderwane od post\u0119pu moralnego i spo\u0142ecznego, w ko\u0144cu obracaj\u0105 si\u0119 przeciwko cz\u0142owiekowi<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn130\">[130]<\/a>. Dlatego konieczne jest jasne odr\u00f3\u017cnienie jednego od drugiego: czym innym jest w\u0142\u0105czanie technologii w wizj\u0119 ludzk\u0105 i relacyjn\u0105, czym innym za\u015b poddanie si\u0119 wyobra\u017ani, kt\u00f3ra deprecjonuje ograniczenia i obiecuje czysto techniczne \u201ezbawienie\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Ograniczenia, serce i wielko\u015b\u0107 istoty ludzkiej<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>118.<\/strong>&nbsp;Wydaje si\u0119, \u017ce nasze odnoszenie si\u0119 do \u017cycia znajduje si\u0119 dzi\u015b w kryzysie. Wszystko to, co jawi si\u0119 jako \u201eograniczenie\u201d \u2013 niezdolno\u015b\u0107, choroba, staro\u015b\u0107, cierpienie, podatno\u015b\u0107 na zranienia \u2013 bywa odczytywane przede wszystkim jako defekt, kt\u00f3ry nale\u017cy skorygowa\u0107, a nie jako przestrze\u0144, w kt\u00f3rej cz\u0142owiek dojrzewa i otwiera si\u0119 na relacj\u0119. Tymczasem trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce cz\u0142owiecze\u0144stwo rozkwita nie&nbsp;<em>pomimo<\/em>&nbsp;ograniczenia, lecz bardzo cz\u0119sto&nbsp;<em>poprzez<\/em>&nbsp;ograniczenie. Spojrzenie na rzeczywisto\u015b\u0107 w \u015bwietle wiary pomaga rozpozna\u0107 to, co nazywamy \u201eprzygodno\u015bci\u0105\u201d rzeczy tego \u015bwiata. O ile z jednej strony naszym obowi\u0105zkiem jest stara\u0107 si\u0119 usuwa\u0107 cierpienie naznaczaj\u0105ce ludzkie \u017cycie, o tyle z drugiej m\u0105drze jest uzna\u0107 nasz\u0105 konstytutywn\u0105 sko\u0144czono\u015b\u0107, wiedz\u0105c, \u017ce \u201edo\u015bwiadczenie religijne, a w szczeg\u00f3lno\u015bci wiara chrze\u015bcija\u0144ska, proponuj\u0105 prze\u017cywanie \u2013 bez uproszcze\u0144 \u2013 tej ambiwalencji mi\u0119dzy wielko\u015bci\u0105 a ograniczono\u015bci\u0105 cz\u0142owieka, odczytywanej w \u015bwietle pierwotnej i fundamentalnej relacji z Bogiem\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn131\">[131]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>119.<\/strong>&nbsp;To w\u0142a\u015bnie w naszej ograniczono\u015bci znajduj\u0105 miejsce wsp\u00f3\u0142czucie, szczera troska o potrzeby innych, wielkoduszno\u015b\u0107, kt\u00f3ra potrafi zaskoczy\u0107 nawet po\u015br\u00f3d mroku i pora\u017cki, do\u015bwiadczenie duchowe oraz adoracja Boga. Widzimy to w wielu chwilach, gdy ograniczenie staje si\u0119 w naszym \u017cyciu czym\u015b konkretnym: gdy spotyka nas odrzucenie, gdy cierpimy z powodu choroby albo \u015bmierci ukochanej osoby, gdy do\u015bwiadczamy w\u0142asnej niezdolno\u015bci lub pora\u017cki. W tajemniczy spos\u00f3b w\u0142a\u015bnie w takich chwilach mo\u017cemy odnale\u017a\u0107 now\u0105 m\u0105dro\u015b\u0107, namacalnie do\u015bwiadczy\u0107 serdeczno\u015bci innych ludzi i dozna\u0107 obecno\u015bci Pana.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>120.<\/strong>&nbsp;Tak\u017ce wtedy, gdy ograniczenie objawia si\u0119 jako b\u00f3l wewn\u0119trzny, m\u0105dro\u015b\u0107 \u017cyciowa uczy, by go nie usuwa\u0107 ani nie t\u0142umi\u0107, lecz go integrowa\u0107. Aby ca\u0142kowicie st\u0142umi\u0107 b\u00f3l, trzeba by w gruncie rzeczy wygasi\u0107 r\u00f3wnie\u017c mi\u0142o\u015b\u0107 i pragnienie. Kto bowiem kocha i pragnie, nie mo\u017ce unikn\u0105\u0107 przej\u015bcia przez pr\u00f3b\u0119 i cierpienie; dlatego te\u017c przez lata nosimy w sobie nauczanie, kt\u00f3re odciska si\u0119 jak blizny \u2013 pami\u0119\u0107 drogi przebytej po\u015br\u00f3d wolno\u015bci i upadk\u00f3w, marze\u0144 i rozczarowa\u0144. Dopiero dzi\u0119ki splotowi tych element\u00f3w dokonuj\u0105 si\u0119 w sercu owe duchowe cuda, kt\u00f3re pozwalaj\u0105 nam kosztowa\u0107 najs\u0142odszy smak naszego cz\u0142owiecze\u0144stwa<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn132\">[132]<\/a>. Rezygnacja z tej przygody \u2013 zarazem dramatycznej i wspania\u0142ej \u2013 w imi\u0119 rzekomego przezwyci\u0119\u017cenia wszelkiego ograniczenia mog\u0142aby oznacza\u0107 wszystko, tylko nie to, by pozosta\u0107 istot\u0105 ludzk\u0105.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>121.<\/strong>&nbsp;Moralne zepsucie wynikaj\u0105ce z ograniczono\u015bci w\u0142a\u015bciwej stworzeniu \u2013 z\u0142o, kt\u00f3re w spos\u00f3b oczywisty porusza serce cz\u0142owieka \u2013 rujnuje spo\u0142ecze\u0144stwo i ludzkie \u017cycie, dochodz\u0105c a\u017c do skrajnych postaci odcz\u0142owieczenia. A jednak tak\u017ce ta bolesna forma ograniczenia pozostawia otwarte szczeliny dla dobra. Nawet wtedy, gdy istota ludzka si\u0119 dehumanizuje i wywo\u0142uje tragedie, ma\u0142e \u015bwiate\u0142ko nadal \u015bwieci w cz\u0142owiecze\u0144stwie i pozostaje zdolne rozpali\u0107 si\u0119 na nowo \u2013 za \u0142ask\u0105 Boga \u2013 na drogach nawr\u00f3cenia i pojednania. Viktor Frankl s\u0142usznie m\u00f3wi\u0142, \u017ce w chwilach grozy \u201emieli\u015bmy okazj\u0119 przekona\u0107 si\u0119, jaki naprawd\u0119 jest cz\u0142owiek. Jest on wszak istot\u0105, kt\u00f3ra skonstruowa\u0142a komory gazowe w Auschwitz, a zarazem t\u0105 sam\u0105 istot\u0105, kt\u00f3ra wchodzi\u0142a do owych kom\u00f3r z podniesion\u0105 g\u0142ow\u0105 i modlitw\u0105 Pa\u0144sk\u0105 \u2013&nbsp;<em>Szema Jisrael<\/em>&nbsp;\u2013 na ustach\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn133\">[133]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>122.<\/strong>&nbsp;Kiedy sko\u0144czono\u015b\u0107 zostaje przyj\u0119ta w prawdzie, nie zuba\u017ca istoty ludzkiej, lecz otwiera j\u0105 na rozpoznanie oblicza Boga i drugiego cz\u0142owieka. W\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce do\u015bwiadcza ograniczenia \u2013 zranienia, b\u00f3lu, pora\u017cki \u2013 mo\u017ce ona uzna\u0107 w\u0142asn\u0105 i cudz\u0105 godno\u015b\u0107 za nienaruszaln\u0105. I w\u0142a\u015bnie w tym samym do\u015bwiadczeniu ograniczenia cz\u0142owiek pozostaje zdolny do przeczuwania braterstwa jako wi\u0119kszego od siebie i uznawania niesprawiedliwo\u015bci jako zgorszenia. Kultura i sztuka, gdy s\u0105 autentyczne, strzeg\u0105 tej iskry, nie dopuszczaj\u0105c do normalizacji z\u0142a. W ten spos\u00f3b niekt\u00f3re dzie\u0142a nabra\u0142y warto\u015bci quasiprofetycznej:&nbsp;<em>IX Symfonia<\/em>&nbsp;Beethovena jako pragnienie jedno\u015bci;&nbsp;<em>Guernica<\/em>&nbsp;jako pot\u0119pienie dehumanizacji;&nbsp;<em>Lista Schindlera<\/em>&nbsp;jako wezwanie, by przesz\u0142o\u015bci nie skazywa\u0107 na zapomnienie.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>123.<\/strong>&nbsp;Historia jawi si\u0119 nie tylko jako katalog naszych akt\u00f3w przemocy, lecz tak\u017ce jako dow\u00f3d, \u017ce cz\u0142owiek potrafi tworzy\u0107 instytucje zdolne chroni\u0107 wsp\u00f3lne \u017cycie. W ostatnich dw\u00f3ch stuleciach widzimy to w kilku znamiennych osi\u0105gni\u0119ciach: w powstaniu Mi\u0119dzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzy\u017ca (1863), kt\u00f3rego operacyjna neutralno\u015b\u0107 zapewnia wszystkim pe\u0142n\u0105 wsp\u00f3\u0142czucia opiek\u0119; w d\u0142ugim procesie, kt\u00f3ry doprowadzi\u0142 do zniesienia niewolnictwa, a kt\u00f3ry nie by\u0142 zwyk\u0142\u0105 zmian\u0105 prawn\u0105, lecz przemian\u0105 \u015bwiadomo\u015bci; w ustanowieniu Organizacji Narod\u00f3w Zjednoczonych (1945) i&nbsp;<em>Powszechnej Deklaracji Praw Cz\u0142owieka<\/em>&nbsp;(1948), kt\u00f3re ustali\u0142y wsp\u00f3lny j\u0119zyk pozwalaj\u0105cy powiedzie\u0107 \u2013 przynajmniej jako wsp\u00f3lny idea\u0142 \u2013 \u017ce godno\u015b\u0107 jest powszechna; w&nbsp;<em>Konwencji dotycz\u0105cej statusu uchod\u017ac\u00f3w<\/em>&nbsp;(1951), uznaj\u0105cej obowi\u0105zek ochrony wobec tych, kt\u00f3rzy uciekaj\u0105 przed prze\u015bladowaniami i zagro\u017ceniem. W tych przyk\u0142adach pragnienie dobra przek\u0142ada si\u0119 konkretnie na formy publiczne \u2013 normy, instytucje, praktyki \u2013 zdolne do ograniczania si\u0142y i obrony s\u0142abych. Nic z tego jednak nie zrodzi\u0142o si\u0119 bez zmagania si\u0119 z oporem, ma\u0142ostkowymi interesami i kulturow\u0105 inercj\u0105. Zdobyczom moralnym niemal zawsze towarzyszy oblicze drogi d\u0142ugiej i mozolnej, naznaczonej tak\u017ce pora\u017ckami: pomy\u015blmy o przerwanych procesach pokojowych czy o powolnie wdra\u017canych zobowi\u0105zaniach ekologicznych. A przecie\u017c w\u0142a\u015bnie krucho\u015b\u0107 tych osi\u0105gni\u0119\u0107 ukazuje, jak cenna jest odpowiedzialno\u015b\u0107 tych, kt\u00f3rzy je inicjuj\u0105 i je wspieraj\u0105.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>124.<\/strong>&nbsp;Niekt\u00f3re wydarzenia pomagaj\u0105 dostrzec, \u017ce historia mo\u017ce si\u0119 zmienia\u0107, kiedy cho\u0107by jeden m\u0119\u017cczyzna lub jedna kobieta naprawd\u0119 powa\u017cnie traktuj\u0105 godno\u015b\u0107 wszystkich: ruch na rzecz praw obywatelskich w Stanach Zjednoczonych Ameryki, zwi\u0105zany tak\u017ce ze \u015bwiadectwem Martina Luthera Kinga Jr., czy te\u017c kres&nbsp;<em>apartheidu<\/em>&nbsp;w Republice Po\u0142udniowej Afryki po uwolnieniu Nelsona Mandeli i jego decyzji, by nie oddawa\u0107 przysz\u0142o\u015bci w r\u0119ce nienawi\u015bci. W odmiennych kontekstach wyr\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 ponadto kobiety odwa\u017cne i wielkoduszne, takie jak \u015bw. Laura Mantoya, \u015bw. Teresa z Kalkuty, Dorothy Day, Maria Sk\u0142odowska-Curie, Maria Montessori, Elisabeth Elliot, Wangari Maathai, Benazir Bhutto i wiele innych ze wszystkich kontynent\u00f3w, kt\u00f3re swoim zaanga\u017cowaniem przyczyni\u0142y si\u0119 do uczynienia historii bardziej ludzk\u0105.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>125.<\/strong>&nbsp;Obok tych znak\u00f3w publicznych istnieje bardziej ukryta, lecz decyduj\u0105ca tkanka: wsp\u00f3lnoty zakonne, kt\u00f3re wybieraj\u0105 miejsca dotkni\u0119te n\u0119dz\u0105 i niebezpieczne; m\u0119czennicy braterstwa i sprawiedliwo\u015bci \u2013 jak \u015bw. Maksymilian Maria Kolbe, \u015bw. Oscar Romero i b\u0142. Enrique Angelelli, wraz ze \u015bwiadkami, kt\u00f3rzy w trudnych i cz\u0119sto nieludzkich warunkach wcielali nadziej\u0119 Ewangelii i godno\u015b\u0107 cz\u0142owieka; jak czcigodny Fran\u00e7ois-Xavier Nguy\u1ec5n V\u0103n Thu\u1eadn. Nade wszystko za\u015b \u201em\u0119czennicy codzienno\u015bci\u201d, kt\u00f3rzy bez rozg\u0142osu troszcz\u0105 si\u0119, wychowuj\u0105, towarzysz\u0105 i pocieszaj\u0105 \u2013 jak rodzice, piel\u0119gniarze, lekarze, wolontariusze, osoby pozostaj\u0105ce u boku osoby starszej lub wykluczonej. Ich \u015bwiadectwo pokazuje, \u017ce dobro nie dokonuje si\u0119 automatycznie, lecz wymaga wytrwa\u0142o\u015bci, pami\u0119ci i nawr\u00f3cenia, kt\u00f3re uzdalnia do zaczynania od nowa nawet po pora\u017ckach.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>126.<\/strong>&nbsp;W\u0142a\u015bnie to po\u0142\u0105czenie sprawiedliwych instytucji, wiarygodnych \u015bwiadectw i codziennych wierno\u015bci podtrzymuje nadziej\u0119 i wskazuje kierunek: rozwija\u0107 technik\u0119, nie dopuszczaj\u0105c do cofania si\u0119 serca. Dlatego cz\u0142owiecze\u0144stwo \u2013 wspania\u0142e i zranione \u2013 nie mo\u017ce zosta\u0107 ani zast\u0105pione, ani przekroczone: mo\u017ce przyjmowa\u0107 post\u0119py techniki, by \u0142agodzi\u0107 cierpienia i otwiera\u0107 nowe mo\u017cliwo\u015bci, pod warunkiem, \u017ce nie wyprze si\u0119 tego, co stanowi o jego to\u017csamo\u015bci, czyli zdolno\u015bci do relacji i mi\u0142o\u015bci. W tym miejscu nasuwa si\u0119 pytanie rozstrzygaj\u0105ce: je\u015bli istnieje co\u015b, co jest autentycznie \u201ewi\u0119cej ni\u017c ludzkie\u201d, to gdzie to si\u0119 znajduje? Wiara chrze\u015bcija\u0144ska odpowiada, wskazuj\u0105c na spe\u0142nienie, kt\u00f3re nie wyp\u0142ywa z technologicznego ub\u00f3stwienia cz\u0142owieka, lecz z przeb\u00f3stwienia dokonywanego przez \u0142ask\u0119 Bo\u017c\u0105 otrzyman\u0105 w Chrystusie.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong>To, co prawdziwie \u201ewi\u0119cej ni\u017c ludzkie\u201d: \u0142aska i humanizm chrze\u015bcija\u0144ski<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>127.<\/strong>&nbsp;Wyra\u017cenie \u201ewi\u0119cej ni\u017c ludzkie\u201d nie nale\u017cy wy\u0142\u0105cznie do j\u0119zyka technicznych obietnic. Od wiek\u00f3w tradycja chrze\u015bcija\u0144ska g\u0142osi, \u017ce istota ludzka nie jest zamkni\u0119ta w granicach w\u0142asnej natury, lecz jest powo\u0142ana do przekraczania samej siebie \u2013 nie przez ucieczk\u0119 od rzeczywisto\u015bci ani przez wzgard\u0119 dla ogranicze\u0144, lecz po to, by osi\u0105gn\u0105\u0107 pe\u0142ni\u0119 w mi\u0142o\u015bci. Wiara zna to, co wykracza \u201epoza\u201d, co rodzi si\u0119 z daru Bo\u017cego. Ta przemiana jest dzie\u0142em Ducha \u015awi\u0119tego. Jak naucza\u0142 \u015bw. Tomasz z Akwinu, ten proces wyniesienia i przemiany \u201eprzewy\u017csza zdolno\u015b\u0107 natury\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn134\">[134]<\/a>, poniewa\u017c mi\u0119dzy nasz\u0105 natur\u0105 a \u017cyciem Boga istnieje niesko\u0144czony dystans<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn135\">[135]<\/a>. A jednak mo\u017cliwe jest wszczepienie nas w \u0142ono tego niewyczerpanego \u017cycia, nawet wtedy, gdy w\u0119drujemy po\u015br\u00f3d ogranicze\u0144 tego \u015bwiata. I tylko Niesko\u0144czony, kt\u00f3ry daje samego siebie, mo\u017ce uczyni\u0107 t\u0119 w\u0119dr\u00f3wk\u0119 mo\u017cliw\u0105: sam B\u00f3g przekracza ow\u0105 \u201eniesko\u0144czon\u0105\u201d niewsp\u00f3\u0142mierno\u015b\u0107<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn136\">[136]<\/a>. Tak dokonuje si\u0119 nowe stworzenie cz\u0142owieka: \u201eJe\u017celi wi\u0119c kto\u015b [pozostaje] w Chrystusie, jest nowym stworzeniem. To, co dawne, min\u0119\u0142o, a oto \u00abwszystko\u00bb sta\u0142o si\u0119 nowe\u201d (<em>2 Kor<\/em>&nbsp;5, 17).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>128.<\/strong>&nbsp;Kiedy uznajemy t\u0119 mo\u017cliwo\u015b\u0107 przekraczania samych siebie z pomoc\u0105 \u0142aski Boga, nie zaprzeczamy samym sobie ani nie stajemy si\u0119 mniej ludzcy. Przeciwnie, jak wyja\u015bnia Papie\u017c Franciszek: \u201eStajemy si\u0119 w pe\u0142ni ludzcy, gdy przekraczamy nasze ludzkie ograniczenia, gdy pozwalamy Bogu poprowadzi\u0107 si\u0119 poza nas samych, aby dotrze\u0107 do naszej prawdziwej istoty\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn137\">[137]<\/a>. W tym w\u0142a\u015bnie ujawnia si\u0119 radykalna r\u00f3\u017cnica wobec prometejskich marze\u0144: cz\u0142owieka nie ocala wzmocniona samowystarczalno\u015b\u0107, lecz relacja, kt\u00f3ra wyzwala, oraz komunia, kt\u00f3ra przemienia. Wobec tego technologia, kt\u00f3ra klasyfikuje i optymalizuje to, co ju\u017c istnieje, mo\u017ce \u2013 niezamierzenie \u2013 sta\u0107 si\u0119 przeszkod\u0105 dla przemiany i wzrostu. Dla algorytmu b\u0142\u0105d jest czym\u015b, co nale\u017cy skorygowa\u0107; dla osoby mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 pocz\u0105tkiem g\u0142\u0119bokiej przemiany. Przysz\u0142o\u015bci osoby nie da si\u0119 obliczy\u0107, poniewa\u017c jest ona powierzona jej wolno\u015bci, wyniesionej przez niewyczerpan\u0105 \u0142ask\u0119 Bo\u017c\u0105, oraz wi\u0119ziom, kt\u00f3re piel\u0119gnuje.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong>Dwa miasta i dwie&nbsp;mi\u0142o\u015bci<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>129.<\/strong>&nbsp;Humanizm chrze\u015bcija\u0144ski nie odrzuca nauki i techniki, lecz przyjmuje je z wdzi\u0119czno\u015bci\u0105 i realizmem oraz osadza je mocno w rzeczywisto\u015bci, wpisuj\u0105c w wy\u017csze powo\u0142anie. Tw\u00f3rcza inteligencja istoty ludzkiej jest darem, kt\u00f3ry mo\u017ce \u0142agodzi\u0107 cierpienia i otwiera\u0107 nowe mo\u017cliwo\u015bci, musi jednak pozostawa\u0107 podporz\u0105dkowana dobru wsp\u00f3lnemu, sprawiedliwo\u015bci, trosce o s\u0142abych i o stworzenie. W tym sensie rzeczywista alternatywa nie polega na wyborze mi\u0119dzy entuzjazmem a l\u0119kiem, lecz mi\u0119dzy dwoma sposobami budowania: mi\u0119dzy post\u0119pem, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy osobie i narodom, oraz post\u0119pem, kt\u00f3ry podporz\u0105dkowuje je logice w\u0142adzy. Ostatecznie rozstrzygaj\u0105cym jest pytanie, na kt\u00f3re wskazywa\u0142 \u015bw. Jan Pawe\u0142 II: czy AI \u201eczyni \u017cycie ludzkie na ziemi pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem \u00abbardziej ludzkim\u00bb, bardziej \u00abgodnym cz\u0142owieka\u00bb?\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn138\">[138]<\/a>. Je\u015bli odpowied\u017a jest twierdz\u0105ca, w\u00f3wczas mo\u017cemy uzna\u0107 w niej dobr\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 nale\u017cy wykorzysta\u0107 odpowiedzialnie na drodze cierpliwej i wsp\u00f3lnej odbudowy, wzorowanej na odrodzeniu Jerozolimy opisanym w Ksi\u0119dze Nehemiasza. Je\u017celi natomiast ro\u015bnie pot\u0119ga, podczas gdy serce ja\u0142owieje, a wi\u0119zi si\u0119 rozpadaj\u0105, w\u00f3wczas mamy do czynienia z now\u0105 form\u0105 wie\u017cy Babel: budowl\u0105 wspania\u0142\u0105, ale nieludzk\u0105.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>130.&nbsp;<\/strong>Stawia\u0107 sobie pytanie o t\u0119 alternatyw\u0119 post\u0119pu oraz o nasz spos\u00f3b jej rozumienia i prze\u017cywania, to w gruncie rzeczy zawsze pyta\u0107 r\u00f3wnie\u017c o w\u0142asne serce. Spos\u00f3b bowiem, w jaki my\u015blimy o relacjach, pracy i instytucjach, oraz jak je kszta\u0142tujemy, ujawnia nasze podstawowe warto\u015bci i w ostatecznym rozrachunku rodzi si\u0119 z tego, co jest najbli\u017csze sercu. Prowadzi nas mi\u0142o\u015b\u0107: to, co naprawd\u0119 kochamy \u2013 jako jednostki i jako spo\u0142ecze\u0144stwo \u2013 nadaje kierunek naszemu \u017cyciu i dzia\u0142aniu. \u015aw. Augustyn opisuje histori\u0119 ludzko\u015bci jako miejsca zmagania dw\u00f3ch mi\u0142o\u015bci, kt\u00f3re zbudowa\u0142y dwa sposoby zamieszkiwania \u015bwiata i wsp\u00f3\u0142\u017cycia \u2013 dwa \u201emiasta\u201d [\u201epa\u0144stwa\u201d]: z jednej strony mi\u0142o\u015b\u0107 Boga i bli\u017aniego, z drugiej za\u015b mi\u0142o\u015b\u0107 wy\u0142\u0105cznie siebie samego. \u201eDwojaka tedy mi\u0142o\u015b\u0107 dwojakie pa\u0144stwo uczyni\u0142a: ziemskie pa\u0144stwo uczyni\u0142a mi\u0142o\u015b\u0107 w\u0142asna a\u017c do pogardy Boga posuni\u0119ta; niebieskie pa\u0144stwo uczyni\u0142a mi\u0142o\u015b\u0107 Bo\u017ca a\u017c do pogardy siebie samego posuni\u0119ta\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn139\">[139]<\/a>. Jak w ca\u0142ych dziejach ludzko\u015bci, tak i dzi\u015b te dwie mi\u0142o\u015bci walcz\u0105 w naszym sercu o pierwsze\u0144stwo. Epoka AI nie wymyka si\u0119 tej regule: budowa wie\u017cy Babel albo Jerozolimy zaczyna si\u0119 w ka\u017cdym z nas.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong>ROZDZIA\u0141 IV<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong>STRZEC CZ\u0141OWIECZE\u0143STWA PO\u015aR\u00d3D PRZEMIAN. PRAWDA, PRACA, WOLNO\u015a\u0106<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>131.<\/strong>&nbsp;Po naszkicowaniu horyzontu, w kt\u00f3rym sytuuje si\u0119 wyzwanie przemiany technologicznej, a zw\u0142aszcza tej zwi\u0105zanej z AI oraz nurtami transhumanistycznymi i posthumanistycznymi, nie mo\u017cemy zatrzyma\u0107 si\u0119 na poziomie samych tylko analiz og\u00f3lnych. Gdy zmieniaj\u0105 si\u0119 j\u0119zyki i narz\u0119dzia, zmieniaj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c codzienne gesty i relacje spo\u0142eczne. Dlatego trzeba zatrzyma\u0107 si\u0119 nad niekt\u00f3rymi przestrzeniami, w kt\u00f3rych przemiany te poci\u0105gaj\u0105 za sob\u0105 bardzo konkretne, a niekiedy dramatyczne konsekwencje. W \u015bwietle zasad nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a przemiana cyfrowa domaga si\u0119 od nas ponownego odkrycia prawdy jako dobra wsp\u00f3lnego, ochrony godno\u015bci pracy oraz strze\u017cenia wolno\u015bci przed wszelk\u0105 zale\u017cno\u015bci\u0105 i utowarowieniem.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong>Prawda jako dobro wsp\u00f3lne<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Prawda i demokracja<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>132.<\/strong>&nbsp;Wykorzystanie platform cyfrowych i system\u00f3w AI przyspiesza g\u0142\u0119bokie przemiany w komunikacji publicznej i politycznej. Narz\u0119dzia, kt\u00f3re mog\u0142yby sprzyja\u0107 debacie i uczestnictwu, bywaj\u0105 cz\u0119sto wykorzystywane do tworzenia zniekszta\u0142conych narracji i zacierania granic mi\u0119dzy prawd\u0105 a fa\u0142szem przez mieszanie fakt\u00f3w i opinii. Dezinformacja nie narodzi\u0142a si\u0119 wraz z AI, lecz znajduje dzi\u015b w niej pot\u0119\u017cny czynnik zwielokrotnienia. Mo\u017cliwo\u015b\u0107 manipulowania tre\u015bciami, obrazami i filmami wystawia obywateli na jednostronne lub wprowadzaj\u0105ce w b\u0142\u0105d perspektywy. Problem ten dotyczy wymiaru kulturowego i moralnego, poniewa\u017c jako\u015b\u0107 komunikacji publicznej bezpo\u015brednio zale\u017cy od zaufania spo\u0142ecznego i zarazem na nie oddzia\u0142uje. Wiarygodna informacja nie rodzi si\u0119 bowiem ze scentralizowanej ani zautomatyzowanej kontroli. W dyskursie publicznym prawda fakt\u00f3w ma wymiar racjonalny, poniewa\u017c wymaga weryfikacji, potwierdzenia \u017ar\u00f3de\u0142 i odpowiedzialno\u015bci w argumentacji; jeszcze g\u0142\u0119biej jednak ma wymiar relacyjny: buduje si\u0119 przez wi\u0119zi zaufania i wsp\u00f3lne praktyki, w uczciwej konfrontacji z innymi i z rzeczywisto\u015bci\u0105. Jedynie wsp\u00f3lne poszukiwanie prawdy o faktach, uznanej za dobro wsp\u00f3lne, mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 podstaw\u0105 sprawiedliwej komunikacji.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>133.<\/strong>&nbsp;Ci, kt\u00f3rzy dysponuj\u0105 pot\u0119\u017cnymi \u015brodkami technicznymi i ekonomicznymi \u2013 a wraz z nimi tak\u017ce znacznymi zasobami ludzkimi potrzebnymi do oddzia\u0142ywania \u2013 maj\u0105 wielk\u0105 zdolno\u015b\u0107 wywo\u0142ywania przemian kulturowych i \u2013 ostatecznie \u2013 przekonywania znacznej liczby os\u00f3b co do tego, jaka jest prawda o istocie ludzkiej, o \u015bwiecie, o sensie istnienia, o rodzinie, a nawet o Bogu. Jest to czysta w\u0142adza pozbawiona prawdy, kt\u00f3ra w spos\u00f3b subtelny lub jawny narzuca to, co chce, aby inni uznali za prawdziwe. U pod\u0142o\u017ca tego wszystkiego kryje si\u0119 chora, trudna do rozpoznania przyczyna: fakt, \u017ce \u201ecz\u0142owiek wsp\u00f3\u0142czesny \u017cywi mylne przekonanie, \u017ce jest jedynym tw\u00f3rc\u0105 samego siebie, swojego \u017cycia i spo\u0142ecze\u0144stwa. To mniemanie jest konsekwencj\u0105 egoistycznego skupienia si\u0119 na sobie\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn140\">[140]<\/a>. Dlatego cz\u0142owiek s\u0105dzi, \u017ce mo\u017ce konstruowa\u0107 rzeczywisto\u015b\u0107 i \u017ce to, co najlepiej odpowiada jego roszczeniom, samo przez si\u0119 jest wa\u017cne. \u015aw. Jan Pawe\u0142 II rozwa\u017ca\u0142 konsekwencje \u201ekryzysu wok\u00f3\u0142 zagadnienia prawdy\u201d, dochodz\u0105c do stwierdzenia: \u201eZanik idei uniwersalnej prawdy o dobru, dost\u0119pnym poznawczo dla ludzkiego rozumu, w nieunikniony spos\u00f3b doprowadzi\u0142 tak\u017ce do zmiany koncepcji sumienia\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn141\">[141]<\/a>. W ten spos\u00f3b zanika uznanie powszechnie obowi\u0105zuj\u0105cych prawd, kt\u00f3re nas poprzedzaj\u0105 i kt\u00f3re sumienie powinno uzna\u0107. To doprowadzi\u0142o Papie\u017ca Franciszka do realistycznego pytania: \u201eCzym jest prawo bez osi\u0105gni\u0119tego na d\u0142ugiej drodze ku refleksji i m\u0105dro\u015bci przekonania, \u017ce ka\u017cdy cz\u0142owiek jest&nbsp;<em>sacrum<\/em>&nbsp;i jest nietykalny?\u201d, i do konkluzji: \u201eAby spo\u0142ecze\u0144stwo mog\u0142o mie\u0107 przysz\u0142o\u015b\u0107, konieczne jest, by dojrza\u0142 w nim zmys\u0142 poszanowania dla prawdy o godno\u015bci ludzkiej, kt\u00f3rej si\u0119 podporz\u0105dkowujemy. W\u00f3wczas b\u0119dziemy unikali zabicia kogokolwiek nie tylko, aby unikn\u0105\u0107 spo\u0142ecznej pogardy i ze wzgl\u0119du na prawo, ale i z przekonania. Jest to nieodzowna prawda, kt\u00f3r\u0105 rozpoznajemy rozumem i akceptujemy sumieniem. Dane spo\u0142ecze\u0144stwo jest szlachetne i godne szacunku r\u00f3wnie\u017c z powodu piel\u0119gnowania poszukiwania prawdy i swego przywi\u0105zania do najbardziej podstawowych prawd\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn142\">[142]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>134.&nbsp;<\/strong>Poszukiwanie prawdy stanowi istotny element demokracji, kt\u00f3ra sama jest narz\u0119dziem uczestnictwa w dobru wsp\u00f3lnym. Kiedy pytanie o to, co jest prawdziwe, przestaje budzi\u0107 zainteresowanie, a g\u00f3r\u0119 bierze pragmatyzm zadowalaj\u0105cy si\u0119 tym, co wydaje si\u0119 u\u017cyteczne albo skuteczne, \u017cycie demokratyczne s\u0142abnie. Nie opiera si\u0119 ono bowiem wy\u0142\u0105cznie na zasadach i procedurach, lecz nade wszystko na lojalnym stosunku do fakt\u00f3w i rzeczywistym ukierunkowaniu na dobro os\u00f3b oraz ca\u0142ego cia\u0142a spo\u0142ecznego. Oboj\u0119tno\u015b\u0107 wobec prawdy powoli, lecz nieuchronnie prowadzi ku totalitaryzmowi, dla kt\u00f3rego \u2013 jak napisa\u0142a filozof Hannah Arendt \u2013 idealnym poddanym jest nie tyle cz\u0142owiek ideologicznie przekonany, ile \u201ecz\u0142owiek, dla kt\u00f3rego nie istnieje ju\u017c rozr\u00f3\u017cnienie mi\u0119dzy faktem a zmy\u015bleniem (tzn. rzeczywisto\u015b\u0107 do\u015bwiadczenia) i rozr\u00f3\u017cnienie mi\u0119dzy prawd\u0105 a fa\u0142szem (tzn. normy my\u015blenia)\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn143\">[143]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Komunikacja i wyobra\u017ania zbiorowa<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>135.<\/strong>&nbsp;W tej perspektywie trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce komunikacja \u201enie jest tylko przekazywaniem informacji, ale tak\u017ce tworzeniem kultury\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn144\">[144]<\/a>. Tre\u015bci kr\u0105\u017c\u0105ce w \u015brodowiskach cyfrowych wp\u0142ywaj\u0105 na spos\u00f3b, w jaki osoby postrzegaj\u0105 \u015bwiat i wprowadzaj\u0105 do \u015bwiadomo\u015bci zbiorowej obrazy oraz narracje, kt\u00f3re ukierunkowuj\u0105 pragnienia i oddzia\u0142uj\u0105 na codzienne wybory. \u201e\u015awiat cyfrowy nie jest \u015bwiatem paralelnym ani czysto wirtualnym\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn145\">[145]<\/a>, poniewa\u017c to, co powstaje w sieci, staje si\u0119 ju\u017c cz\u0119\u015bci\u0105 \u017cycia ludzi, zw\u0142aszcza m\u0142odych.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>136.<\/strong>&nbsp;Dlatego ci, kt\u00f3rzy sprawuj\u0105 kontrol\u0119 nad platformami cyfrowymi i \u015brodkami przekazu, dysponuj\u0105 znaczn\u0105 zdolno\u015bci\u0105 oddzia\u0142ywania na wyobra\u017ani\u0119 zbiorow\u0105 i przedstawiania okre\u015blonej wizji rzeczywisto\u015bci jako po\u017c\u0105danej. Jest to w\u0142adza, kt\u00f3ra nieustannie domaga si\u0119 o\u015bwiecania przez poszukiwanie prawdy i poszanowanie godno\u015bci cz\u0142owieka, aby kultura rodz\u0105ca si\u0119 w sieci nie sta\u0142a si\u0119 narz\u0119dziem nadmiernego rozproszenia, ujednolicania i panowania, lecz przestrzeni\u0105, w kt\u00f3rej mog\u0105 dojrzewa\u0107 wolno\u015b\u0107 wewn\u0119trzna i my\u015blenie krytyczne.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Ku ekologii komunikacji<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>137.<\/strong>&nbsp;Pierwszym zadaniem, jakie stoi przed nami, jest to, by nie demonizowa\u0107 narz\u0119dzi ani ich nie ub\u00f3stwia\u0107, lecz nimi kierowa\u0107, wychodz\u0105c od jednej fundamentalnej zasady: prawda jest dobrem wsp\u00f3lnym, a nie w\u0142asno\u015bci\u0105 tych, kt\u00f3rzy posiadaj\u0105 w\u0142adz\u0119 lub s\u0105 rozpoznawalni. Trzeba zatem rozwija\u0107 ekologi\u0119 komunikacji: na poziomie regulacji publicznych oznacza to ustanawianie zasad, kt\u00f3re uczyni\u0105 bardziej przejrzystymi mechanizmy selekcji i wzmacniania tre\u015bci, a zarazem zapewni\u0105 ochron\u0119 danych osobowych; na p\u0142aszczy\u017anie spo\u0142ecznej i kulturowej oznacza to wzmacnianie cia\u0142 po\u015brednich, wspieranie rzetelnego dziennikarstwa oraz takich miejsc debaty, w kt\u00f3rych wi\u0119ksz\u0105 wag\u0119 maj\u0105 argumentacja i weryfikacja ni\u017c natychmiastowa reakcja; na poziomie szko\u0142y i rodziny oznacza to dojrzewanie potrzeby nowej \u015bwiadomo\u015bci wychowawczej oraz formacj\u0119 do w\u0142a\u015bciwego i krytycznego korzystania z narz\u0119dzi cyfrowych, AI oraz platform zakupowych i inwestycyjnych; na p\u0142aszczy\u017anie uniwersytetu za\u015b \u2013 podj\u0119cie wielkiego wyzwania integracji wiedzy, rozwijaj\u0105c zar\u00f3wno zdolno\u015b\u0107 \u0142\u0105czenia i harmonizowania r\u00f3\u017cnych dziedzin poznania w celu odczytywania z\u0142o\u017cono\u015bci rzeczywisto\u015bci, jak i techniki s\u0142u\u017c\u0105ce weryfikacji fakt\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>138.&nbsp;<\/strong>R\u00f3wnie\u017c wsp\u00f3lnoty chrze\u015bcija\u0144skie powinny anga\u017cowa\u0107 si\u0119 w transparentn\u0105 komunikacj\u0119 i w uczciwe poszukiwanie fakt\u00f3w. Niestety, nie zawsze tak bywa\u0142o. Ze wstydem obserwowali\u015bmy bolesne i trudne odkrywanie prawdy tak\u017ce o niekt\u00f3rych cz\u0142onkach Ko\u015bcio\u0142a i o rzeczywisto\u015bciach ko\u015bcielnych. W szczeg\u00f3lno\u015bci niekt\u00f3rzy dziennikarze autentycznie oddani prawdzie odegrali zasadnicz\u0105 rol\u0119 w ujawnianiu niesprawiedliwo\u015bci i wykorzystania. W\u0142a\u015bnie im chcia\u0142bym powt\u00f3rzy\u0107 s\u0142owa, kt\u00f3re Papie\u017c Franciszek skierowa\u0142 do watykanist\u00f3w: \u201eDzi\u0119kuj\u0119 wam tak\u017ce za to, co opowiadacie o tym, co w Ko\u015bciele nie funkcjonuje, za to, jak pomagacie nam nie zamiata\u0107 tego pod dywan, oraz za g\u0142os, kt\u00f3ry dali\u015bcie ofiarom wykorzystania\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn146\">[146]<\/a>. Jednak czujno\u015b\u0107 i transparentno\u015b\u0107 s\u0105 przede wszystkim powa\u017cn\u0105 odpowiedzialno\u015bci\u0105 samego Ko\u015bcio\u0142a i nie wolno nam czeka\u0107, a\u017c inni zmusz\u0105 nas do zmierzenia si\u0119 z niewygodn\u0105 prawd\u0105 o nas samych.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Przymierze wychowawcze dla ery cyfrowej<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>139.<\/strong>&nbsp;W czasach, gdy prawda bywa tak cz\u0119sto naginana do interes\u00f3w i strategii komunikacyjnych, \u015bwiat wychowania i edukacji nabiera decyduj\u0105cego znaczenia. Gwa\u0142towne przemiany technologiczne ukazuj\u0105 jednak wyra\u017anie, jak bardzo jeste\u015bmy nieprzygotowani na p\u0142aszczy\u017anie wychowawczej. Wszechobecno\u015b\u0107 medi\u00f3w cyfrowych rodzi kultur\u0119 natychmiastowo\u015bci i hiperstymulacji, kt\u00f3ra podsyca zniech\u0119cenie, znu\u017cenie duchowe i apati\u0119 w obliczu wysi\u0142ku niezb\u0119dnego do poszukiwania prawdy.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>140.&nbsp;<\/strong>Procesy wychowawcze potrzebuj\u0105 natomiast czasu na dojrzewanie, konfrontacji z rzeczywisto\u015bci\u0105 wykraczaj\u0105c\u0105 poza pozory oraz cierpliwej drogi. Kwestia ta ma charakter radykalny, poniewa\u017c ka\u017cda technologia wychowuje tego, kto si\u0119 ni\u0105 pos\u0142uguje. Wychowywa\u0107 do korzystania ze sztucznej inteligencji oznacza zatem tak\u017ce wychowywa\u0107 do rozeznania, kiedy i w jakich celach&nbsp;<em>nie<\/em>&nbsp;nale\u017cy jej u\u017cywa\u0107. Szybko\u015b\u0107 i \u0142atwo\u015b\u0107, z jak\u0105 otrzymuje si\u0119 odpowied\u017a albo syntez\u0119, nios\u0105 ryzyko wygaszenia pragnienia stawiania pyta\u0144, kt\u00f3re tylko w d\u0142u\u017cszej perspektywie przynosz\u0105 owoc. Jak pisze Platon, rzeczy najg\u0142\u0119bszych i najwa\u017cniejszych cz\u0142owiek uczy si\u0119 dopiero po d\u0142ugim czasie i wielu wysi\u0142kach, podejmuj\u0105c wraz z innymi dyskusj\u0119 i \u201eocieraj\u0105c\u201d o siebie poj\u0119cia oraz do\u015bwiadczenia niczym krzemienie, a\u017c w nas samych zap\u0142onie iskra zrozumienia<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn147\">[147]<\/a>. Trzeba wychowywa\u0107 si\u0119 do postu od sztucznej inteligencji i chroni\u0107 nasz\u0105 m\u0142odzie\u017c przed obietnic\u0105 doskona\u0142ej maszyny, przed t\u0105 subteln\u0105 pokus\u0105, kt\u00f3ra ka\u017ce uzna\u0107 ludzkie my\u015blenie za zb\u0119dne w\u0142a\u015bnie wtedy, gdy jest ono najbardziej potrzebne.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>141.<\/strong>&nbsp;W ostatnich latach literatura psychologiczna i psychiatryczna z coraz wi\u0119kszym naciskiem dokumentuje, w jaki spos\u00f3b wczesna i nieograniczona ekspozycja na urz\u0105dzenia cyfrowe oraz media spo\u0142eczno\u015bciowe mo\u017ce negatywnie wp\u0142ywa\u0107 na sen, uwag\u0119, regulacj\u0119 emocjonaln\u0105 i relacje, zw\u0142aszcza w najbardziej wra\u017cliwym wieku, co niekiedy prowadzi do dramatycznych konsekwencji. Do tego dochodzi \u0142atwo\u015b\u0107 dost\u0119pu do scen przemocy i okrucie\u0144stwa, kt\u00f3re rani\u0105 wra\u017cliwo\u015b\u0107, do tre\u015bci pornograficznych i nadmiernie seksualizowanych, do przekaz\u00f3w banalizuj\u0105cych cia\u0142o i uczuciowo\u015b\u0107, do propozycji normalizuj\u0105cych zachowania ryzykowne. W sieci nie nale\u017c\u0105 do rzadko\u015bci zjawiska uwodzenia, szanta\u017cu i wykorzystywania seksualnego nieletnich, tym bardziej podst\u0119pne, \u017ce wspierane przez u\u017cywanie fa\u0142szywych profili, algorytm\u00f3w wzmacniaj\u0105cych niebezpieczne kontakty oraz przez narz\u0119dzia AI zdolne manipulowa\u0107 obrazami i nagraniami. Zbyt wczesne posiadanie osobistego telefonu i korzystanie z niego bez kontroli ze strony doros\u0142ych mo\u017ce pog\u0142\u0119bia\u0107 wra\u017cliwo\u015b\u0107 i sprzyja\u0107 uzale\u017cnieniom u m\u0142odych, wystawiaj\u0105c ich na dynamik\u0119 izolacji, przemocy r\u00f3wie\u015bniczej i cyberprzemocy oraz na presj\u0119 dzielenia si\u0119 intymnymi obrazami czy danymi wra\u017cliwymi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>142.<\/strong>&nbsp;Rodzicom trudno jest samodzielnie opiera\u0107 si\u0119 naciskowi modeli biznesowych, kt\u00f3re czerpi\u0105 zysk z uwagi i czasu cz\u0142owieka. Dlatego niezb\u0119dne jest przymierze mi\u0119dzy polityk\u0105, instytucjami wychowawczo-edukacyjnymi i rodzinami, zdolne do konkretnego wspierania doros\u0142ych w ich zadaniu. Poprzez dalekowzroczne decyzje publiczne nale\u017cy przeciwstawia\u0107 si\u0119 dora\u017anemu interesowi platform \u2013 skupionych w r\u0119kach nielicznych \u2013 ilekro\u0107 pozostaje on w sprzeczno\u015bci z dobrem ma\u0142oletnich. W tej perspektywie zasadne s\u0105 dzia\u0142ania legislacyjne, kt\u00f3re ustal\u0105 granice wieku, na\u0142o\u017c\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 na dostawc\u00f3w us\u0142ug \u2013 nie przerzucaj\u0105c ci\u0119\u017caru ogranicze\u0144 na rodziny \u2013 a tak\u017ce przewidz\u0105 szczeg\u00f3lne zabezpieczenia przed wszelk\u0105 form\u0105 wykorzystywania i przemocy seksualnej w sieci, tak aby rzeczywi\u015bcie chroni\u0107 dzieci\u0144stwo i dorastanie jako dobra cenne, powierzone naszej trosce<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn148\">[148]<\/a>. R\u00f3wnocze\u015bnie trzeba wychowywa\u0107 dzieci, m\u0142odzie\u017c i m\u0142odych, aby uczyli si\u0119 rozpoznawa\u0107 manipulacje, broni\u0107 w\u0142asnej godno\u015bci i szanowa\u0107 godno\u015b\u0107 innych tak\u017ce w \u015brodowiskach cyfrowych<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn149\">[149]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Centralna rola szko\u0142y<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>143.&nbsp;<\/strong>Szko\u0142a jest miejscem, w kt\u00f3rym nowe pokolenia mog\u0105 uczy\u0107 si\u0119 szuka\u0107 i mi\u0142owa\u0107 prawd\u0119, stawia\u0107 pytania o sens \u017cycia i o godno\u015b\u0107 ka\u017cdej osoby. Dlatego wielu rodzic\u00f3w, kt\u00f3rzy pragn\u0105, aby ich dzieci wzrasta\u0142y jako osoby zdolne do nawi\u0105zywania relacji, krytycznego my\u015blenia i trwa\u0142ych warto\u015bci, pok\u0142ada w niej wielkie nadzieje, widz\u0105c w niej cennego sprzymierze\u0144ca w wychowaniu swoich dzieci. Do rodzic\u00f3w nale\u017cy bowiem pierwszorz\u0119dne i niezbywalne prawo wyboru rodzaju nauczania i formacji, jakie maj\u0105 by\u0107 przekazane ich dzieciom, zgodnie z w\u0142asnymi przekonaniami moralnymi, kulturowymi i religijnymi. \u015awiat szko\u0142y staje dzi\u015b wobec kilku wyzwa\u0144, kt\u00f3rych nie mo\u017cna odk\u0142ada\u0107 na p\u00f3\u017aniej.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>144.<\/strong>&nbsp;Pierwsze wyzwanie ma charakter spo\u0142eczno-polityczny. Zar\u00f3wno w obr\u0119bie poszczeg\u00f3lnych kraj\u00f3w, jak i mi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi regionami \u015bwiata utrzymuj\u0105 si\u0119 powa\u017cne nier\u00f3wno\u015bci w dost\u0119pie do wykszta\u0142cenia podstawowego i do studi\u00f3w wy\u017cszych. W niema\u0142ej liczbie pa\u0144stw rz\u0105dz\u0105cy nie przeznaczyli jeszcze \u015brodk\u00f3w koniecznych do zapewnienia wszystkim wysokiej jako\u015bci edukacji \u2013 zar\u00f3wno przez odpowiednie wspieranie publicznego systemu szkolnictwa, jak i przez wspomaganie instytucji prywatnych, oferuj\u0105cych t\u0119 podstawow\u0105 us\u0142ug\u0119. Gdy znaczna cz\u0119\u015b\u0107 kszta\u0142cenia na r\u00f3\u017cnych poziomach powierzona jest szko\u0142om prywatnym, mo\u017ce si\u0119 zdarzy\u0107, \u017ce dost\u0119p do szko\u0142y by\u0142by nazbyt uzale\u017cniony od mo\u017cliwo\u015bci finansowych rodzin, przy braku odpowiedniego wsparcia publicznego. Wobec tego ryzyka nale\u017cy jednak doceni\u0107 i wspiera\u0107 wk\u0142ad licznych katolickich dzie\u0142 wychowawczych, kt\u00f3re \u2013 cho\u0107 s\u0105 instytucjami prywatnymi \u2013 zapewniaj\u0105 inkluzywne przyj\u0119cie dzieciom i m\u0142odzie\u017cy z r\u00f3\u017cnych \u015brodowisk, tak\u017ce wtedy, gdy sytuacja materialna rodzin by na to nie pozwala\u0142a.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>145.&nbsp;<\/strong>Drugie wielkie wyzwanie ma charakter pedagogiczny. Wiele system\u00f3w kszta\u0142cenia ma trudno\u015bci z nad\u0105\u017caniem za tempem przemian i wspieraniem integralnego rozwoju uczni\u00f3w. Rozw\u00f3j technologii informatycznych i AI sprawia, \u017ce programy nauczania pomy\u015blane dla innej epoki szybko staj\u0105 si\u0119 nieadekwatne, podczas gdy organizacja szko\u0142y, przestrze\u0144, metody oceniania, a nawet sama posta\u0107 nauczyciela domagaj\u0105 si\u0119 ponownego przemy\u015blenia w perspektywie wychowania naprawd\u0119 integralnego, otwartego na wszystkie wymiary osoby. Konieczne jest wspieranie sta\u0142ej formacji nauczycieli przez ca\u0142y okres ich kariery zawodowej, aby potrafili prowadzi\u0107 tw\u00f3rczy dialog z nowymi technologiami, pomagaj\u0105c uczniom korzysta\u0107 z nich w spos\u00f3b odpowiedzialny, krytyczny i tw\u00f3rczy, a nie poddawa\u0107 si\u0119 biernie ich wp\u0142ywowi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>146.<\/strong>&nbsp;Trzecie wielkie wyzwanie ma charakter intelektualny i m\u0105dro\u015bciowy. Je\u015bli nie zachowamy czujno\u015bci, mo\u017ce ukszta\u0142towa\u0107 si\u0119 system wychowawczy pozbawiony mi\u0142o\u015bci do prawdy, w kt\u00f3rym nieustanny przep\u0142yw informacji zast\u0119puje trud poszukiwania, refleksji i rozeznawania. Mno\u017c\u0105 si\u0119 wiadomo\u015bci fragmentaryczne, ale coraz trudniej uchwyci\u0107 rzeczywisto\u015b\u0107 w jej ca\u0142o\u015bci, stawia\u0107 pytania o sens i rozwija\u0107 autentyczne my\u015blenie krytyczne oraz tw\u00f3rcze. Wielu wychowawc\u00f3w dostrzega ju\u017c oznaki mo\u017cliwej dehumanizacji, w kt\u00f3rej ludzie \u201ewiedz\u0105 wiele rzeczy\u201d, lecz z trudem nadaj\u0105 kierunek w\u0142asnemu \u017cyciu, tak\u017ce z powodu niezdolno\u015bci \u0142\u0105czenia informacji i wiedzy oraz utraty horyzontu sensu. Nale\u017cy promowa\u0107 prawdziw\u0105 higien\u0119 uwagi: taki rytm \u017cycia, kt\u00f3ry obejmuje cisz\u0119, pog\u0142\u0119bione studium, lektur\u0119 i rozwa\u017cn\u0105 wymian\u0119 my\u015bli \u2013 bez tych element\u00f3w wewn\u0119trzna wolno\u015b\u0107 mo\u017ce ulec os\u0142abieniu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>147.<\/strong>&nbsp;Nauka spo\u0142eczna Ko\u015bcio\u0142a wzywa rodziny, szko\u0142y, wsp\u00f3lnoty chrze\u015bcija\u0144skie i instytucje publiczne do odnowionego przymierza wychowawczego. Staje si\u0119 ono konkretne wtedy, gdy podstawowe zasady przek\u0142adaj\u0105 si\u0119 na cele wychowawcze: wychowywa\u0107 do wstrzemi\u0119\u017aliwo\u015bci i poczucia ograniczono\u015bci; wychowywa\u0107 do uznania prawa drugiego cz\u0142owieka i tych, kt\u00f3rzy przyjd\u0105 po nas, do korzystania z d\u00f3br, kt\u00f3re zosta\u0142y nam dane lub kt\u00f3re ludzki geniusz czyni dost\u0119pnymi; wychowywa\u0107 do wolno\u015bci i odpowiedzialno\u015bci; wychowywa\u0107 do wra\u017cliwo\u015bci na transcendencj\u0119 i na dobro wsp\u00f3lne. Szko\u0142a nie jest powo\u0142ana do tego, by pod\u0105\u017ca\u0107 za tempem \u015bwiata cyfrowego, lecz by ofiarowa\u0107 to, czego \u015bwiat cyfrowy sam da\u0107 nie mo\u017ce, czyli wsp\u00f3lny czas na nauk\u0119 i relacje godne zaufania.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Godno\u015b\u0107&nbsp;<a><\/a>pracy w okresie przemiany cyfrowej<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Warto\u015b\u0107&nbsp;<a><\/a>pracy<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>147.<\/strong>&nbsp;Od pocz\u0105tku nauki spo\u0142ecznej \u2013 wraz z&nbsp;<em>Rerum novarum<\/em>&nbsp;\u2013 Ko\u015bci\u00f3\u0142 zwraca uwag\u0119 na ochron\u0119 pracownik\u00f3w i na konieczno\u015b\u0107 przeciwstawiania si\u0119 wszelkim formom wyzysku. Przede wszystkim jednak Magisterium uzna\u0142o w pracy \u201eklucz, i to chyba najistotniejszy klucz\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn150\">[150]<\/a>&nbsp;do zrozumienia ca\u0142ej kwestii spo\u0142ecznej, poniewa\u017c przez ni\u0105 osoba rozwija wiele wymiar\u00f3w w\u0142asnego istnienia. W tej perspektywie mo\u017cna lepiej poj\u0105\u0107 r\u00f3wnie\u017c wielk\u0105 intuicj\u0119 \u015bw. Benedykta z Nursji, kt\u00f3ry po\u0142\u0105czy\u0142 modlitw\u0119 i prac\u0119, wskazuj\u0105c codzienn\u0105 aktywno\u015b\u0107 jako cz\u0119\u015b\u0107 odpowiedzi osoby na Bo\u017ce powo\u0142anie. Stworzeni na obraz Stw\u00f3rcy, poprzez nasze dzie\u0142a w pewien spos\u00f3b przed\u0142u\u017camy Jego dzie\u0142o, przyczyniamy si\u0119 do post\u0119pu spo\u0142ecze\u0144stwa i budowania dobra wsp\u00f3lnego, rozwijamy otrzymane zdolno\u015bci, ulepszamy i upi\u0119kszamy \u015bwiat, utrzymujemy nasze rodziny, wchodzimy w relacje wsp\u00f3\u0142pracy i uczymy si\u0119 wsp\u00f3lnie budowa\u0107 \u2013 w s\u0142uchaniu i dialogu \u2013 co\u015b, czego nikt nie m\u00f3g\u0142by zrealizowa\u0107 samodzielnie.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>149.<\/strong>&nbsp;Z tych racji praca nie jest zwyk\u0142ym narz\u0119dziem, lecz wyra\u017ca i pomna\u017ca godno\u015b\u0107 naszego \u017cycia. Jest ona wymogiem wpisanym w ludzk\u0105 kondycj\u0119, zwyczajn\u0105 drog\u0105 do dojrza\u0142o\u015bci, rozwoju i samorealizacji. W tej optyce pomoc materialna dla biednych pozostaje czasem konieczna w sytuacjach kryzysowych, nie mo\u017ce jednak sta\u0107 si\u0119 jedyn\u0105 odpowiedzi\u0105, poniewa\u017c celem jest zapewnienie ka\u017cdemu warunk\u00f3w do godnego \u017cycia poprzez w\u0142asn\u0105 prac\u0119<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn151\">[151]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>150.<\/strong>&nbsp;Dzisiaj splot automatyzacji, robotyki i AI szybko przekszta\u0142ca sam\u0105 struktur\u0119 pracy. M\u00f3wi si\u0119, \u017ce przyniesie to dla wszystkich wielkie udogodnienia. W rzeczywisto\u015bci jednak \u201enowe sposoby\u201d pracy niekoniecznie s\u0105 lepsze, poniewa\u017c \u201echo\u0107 sztuczna inteligencja obiecuje wzrost wydajno\u015bci poprzez przejmowanie rutynowych zada\u0144, cz\u0119sto wymusza na pracownikach dostosowanie si\u0119 do tempa i wymaga\u0144 maszyn, zamiast by\u0107 projektowan\u0105 jako wsparcie dla ludzi. W efekcie, wbrew zapowiadanym korzy\u015bciom, obecne podej\u015bcia do AI mog\u0105 paradoksalnie prowadzi\u0107 do obni\u017cenia kwalifikacji pracownik\u00f3w, poddawania ich automatycznemu nadzorowi oraz sprowadzania ich roli do sztywnych i powtarzalnych czynno\u015bci. Konieczno\u015b\u0107 nad\u0105\u017cania za tempem technologii mo\u017ce os\u0142abia\u0107 poczucie sprawczo\u015bci pracownik\u00f3w i t\u0142umi\u0107 ich zdolno\u015b\u0107 do innowacyjnego my\u015blenia, kt\u00f3rej oczekuje si\u0119 od nich w miejscu pracy\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn152\">[152]<\/a>. W\u0142a\u015bnie po to, aby unikn\u0105\u0107 takiego wynaturzenia, nale\u017cy projektowa\u0107 systemy skoncentrowane na osobie, a nie jedynie na wydajno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Problem bezrobocia<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>151.<\/strong>&nbsp;\u015aw. Jan Pawe\u0142 II przypomina\u0142, \u017ce bezrobocie jest powa\u017cnym z\u0142em, kt\u00f3re \u2013 zw\u0142aszcza gdy przybiera rozmiary masowe \u2013 mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 prawdziw\u0105 kl\u0119sk\u0105 spo\u0142eczn\u0105 w spos\u00f3b szczeg\u00f3lny wzywaj\u0105c\u0105 pa\u0144stwo do odpowiedzialno\u015bci<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn153\">[153]<\/a>. Dzisiaj, w \u201eczwartej rewolucji przemys\u0142owej\u201d, niepok\u00f3j ten staje si\u0119 jeszcze bardziej nagl\u0105cy, poniewa\u017c innowacja bywa cz\u0119sto przyjmowana wy\u0142\u0105cznie ze wzgl\u0119du na redukcj\u0119 koszt\u00f3w i wzrost zysk\u00f3w<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn154\">[154]<\/a>. W niekt\u00f3rych kontekstach realna jest obawa przed znacznym i szybkim zmniejszeniem liczby dost\u0119pnych miejsc pracy \u2013 co wywo\u0142uje efekt domina \u2013 kt\u00f3ry g\u0142\u0119boko dotyka rodziny, ludzi m\u0142odych i lokalne gospodarki. W wielu sektorach przek\u0142ada si\u0119 to ju\u017c na nowe formy niestabilno\u015bci i nier\u00f3wno\u015bci: bardzo wysokie wynagrodzenia dla nielicznej, wysoko wyspecjalizowanej mniejszo\u015bci oraz coraz ni\u017csze p\u0142ace dla szerokiej cz\u0119\u015bci ludno\u015bci aktywnej zawodowo.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>152.<\/strong>&nbsp;Z pewno\u015bci\u0105 po\u017c\u0105dane jest, aby technologia uwalnia\u0142a cz\u0142owieka od prac szczeg\u00f3lnie uci\u0105\u017cliwych, powtarzalnych lub niebezpiecznych oraz oferowa\u0142a inteligentne wsparcie dla dzia\u0142alno\u015bci cz\u0142owieka, jednak zasad\u0105 og\u00f3ln\u0105 musi pozosta\u0107 ochrona miejsc pracy oraz niezast\u0105pionej roli osoby. Cel osi\u0105gania wi\u0119kszych zysk\u00f3w nie mo\u017ce usprawiedliwia\u0107 decyzji, kt\u00f3re systematycznie po\u015bwi\u0119caj\u0105 zatrudnienie, poniewa\u017c osoba ludzka jest celem, a nie \u015brodkiem, a porz\u0105dek gospodarczy musi pozostawa\u0107 podporz\u0105dkowany jej godno\u015bci i dobru wsp\u00f3lnemu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>153.<\/strong>&nbsp;W tym samym czasie musimy uzna\u0107, \u017ce ka\u017cda rzeczywista przemiana dokonuje si\u0119 w spos\u00f3b nieci\u0105g\u0142y: jest nier\u00f3wna, fragmentaryczna, a niekiedy konfliktowa. Nie istnieje wi\u0119c jeden model zmiany ani jedno globalne rozwi\u0105zanie: istniej\u0105 konkretne terytoria i historie, kt\u00f3re domagaj\u0105 si\u0119 odmiennych odpowiedzi. Z powodu nier\u00f3wno\u015bci charakteryzuj\u0105cych nasz \u015bwiat upowszechnianie AI i system\u00f3w obliczeniowych wywo\u0142uje odmienne skutki w r\u00f3\u017cnych miejscach. Spo\u0142ecze\u0144stwa zamo\u017cne automatyzuj\u0105 si\u0119 szybko i w spos\u00f3b chaotyczny, ograniczaj\u0105c zapotrzebowanie na prac\u0119 ludzk\u0105 oraz wytwarzaj\u0105c obszary bezrobocia i napi\u0119\u0107 instytucjonalnych. Z kolei rozleg\u0142e regiony \u015bwiata pozostaj\u0105 uwi\u0119zione w gospodarkach hybrydowych, gdzie s\u0142abo op\u0142acana praca ludzka i cz\u0119\u015bciowe technologie wsp\u00f3\u0142istniej\u0105, nie prowadz\u0105c nigdy do rzeczywistej przemiany. Terytoria te staj\u0105 si\u0119 rezerwuarami niepewnych zasob\u00f3w si\u0142y roboczej oraz ogniskami niestabilno\u015bci i przymusowych migracji. Rozwi\u0105zania musz\u0105 zatem by\u0107 poszukiwane na poziomie krajowym i lokalnym, z udzia\u0142em wsp\u00f3lnot po\u015brednich. Potrzebne s\u0105 narz\u0119dzia zdolne do adaptacji: zr\u00f3\u017cnicowane modele, eksperymenty lokalne, stopniowa redystrybucja, nowe prawa dost\u0119pu do d\u00f3br podstawowych. Nie chodzi o poszukiwanie abstrakcyjnej harmonii, lecz o budowanie konkretnych form ludzkiego wsp\u00f3\u0142istnienia po\u015br\u00f3d dokonuj\u0105cych si\u0119 transformacji.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>154.<\/strong>&nbsp;Praca pozostaje fundamentalnym wymiarem ludzkiego do\u015bwiadczenia: nie jest jedynie \u015brodkiem utrzymania, lecz miejscem ekspresji, nawi\u0105zywania relacji i wk\u0142adu we wsp\u00f3lnot\u0119. Dlatego problemy zwi\u0105zane z prac\u0105 nie dotycz\u0105 wy\u0142\u0105cznie dochodu koniecznego do utrzymania rodzin. Spo\u0142ecze\u0144stwo, kt\u00f3re zapewnia\u0142oby prac\u0119 jedynie niewielkiej cz\u0119\u015bci ludno\u015bci, nara\u017ca\u0142oby wielu na stan przymusowej bezczynno\u015bci, braku odpowiedzialno\u015bci, codziennych zobowi\u0105za\u0144 i bod\u017ac\u00f3w, czego skutkiem by\u0142oby zubo\u017cenie ludzkie i kulturowe, stoj\u0105ce w sprzeczno\u015bci z wysokim poziomem rozwoju technicznego. Stan\u0119liby\u015bmy wobec paradoksu post\u0119pu materialnego i regresu antropologicznego, w kt\u00f3rym zabrak\u0142oby warunk\u00f3w dla sprawiedliwego i trwa\u0142ego pokoju spo\u0142ecznego. Dlatego nauka spo\u0142eczna Ko\u015bcio\u0142a podkre\u015bla, \u017ce dost\u0119p do pracy dla wszystkich musi pozosta\u0107 priorytetowym celem polityki publicznej i proces\u00f3w ekonomicznych oraz kryterium os\u0105du przy ocenie ludzkiej jako\u015bci danego modelu rozwoju<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn155\">[155]<\/a>. Zreszt\u0105 w tych cz\u0119\u015bciach \u015bwiata, w kt\u00f3rych praca ulega ograniczeniu lub radykalnej przemianie wskutek proces\u00f3w technologicznych i organizacyjnych wymykaj\u0105cych si\u0119 demokratycznej kontroli, konieczne jest ponowne przemy\u015blenie samego poj\u0119cia pracy oraz jej zwi\u0105zku z obywatelstwem, tak aby brak zatrudnienia nie ogranicza\u0142 uczestnictwa w \u017cyciu spo\u0142ecznym.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>155.<\/strong>&nbsp;W \u015bwietle tego przekonania mo\u017cemy na nowo odczyta\u0107 tak\u017ce histori\u0119 nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a po&nbsp;<em>Rerum novarum<\/em>. Inicjatywy, kt\u00f3re z niej wyros\u0142y \u2013 stowarzyszenia, zwi\u0105zki zawodowe, sp\u00f3\u0142dzielnie, dzie\u0142a pomocy spo\u0142ecznej \u2013 w decyduj\u0105cy spos\u00f3b przyczyni\u0142y si\u0119 do poprawy ustawodawstwa dotycz\u0105cego pracy, ochrony os\u00f3b najbardziej wra\u017cliwych i promowania bardziej ludzkich warunk\u00f3w \u017cycia<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn156\">[156]<\/a>. Dzisiaj jednak narz\u0119dzia te same ju\u017c nie wystarczaj\u0105 wobec przemian przyniesionych przez AI, now\u0105 organizacj\u0119 rynk\u00f3w oraz konkurencyjno\u015b\u0107, kt\u00f3ra rzadko troszczy si\u0119 o zr\u00f3wnowa\u017cony rozw\u00f3j spo\u0142eczny. Potrzebny jest nowy, wsp\u00f3lny wysi\u0142ek odpowiedzialnych za polityk\u0119, organizacji zrzeszaj\u0105cych pracownik\u00f3w, \u015brodowiska przedsi\u0119biorc\u00f3w i wsp\u00f3lnoty naukowej, aby w kr\u00f3tkim czasie wypracowa\u0107 odpowiednie i uzgodnione normy oraz zabezpieczenia, r\u00f3wnie\u017c na poziomie mi\u0119dzynarodowym<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn157\">[157]<\/a>. Organizacje zwi\u0105zkowe, kt\u00f3re Ko\u015bci\u00f3\u0142 zawsze wspiera\u0142, s\u0105 wezwane do otwarcia si\u0119 na nowe formy pracy i na nowych pracownik\u00f3w, by ich reprezentowa\u0107 i broni\u0107 w sytuacji, w kt\u00f3rej \u2013 bez odwa\u017cnych decyzji \u2013 rysuje si\u0119 perspektywa wi\u0119kszego ub\u00f3stwa i wi\u0119kszych nier\u00f3wno\u015bci, z rzesz\u0105 wykluczonych otoczonych przez maszyny i systemy zautomatyzowane, kt\u00f3re zaj\u0119\u0142y ich miejsce.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>156.<\/strong>&nbsp;W tej przemianie nie wystarczy reagowa\u0107 wtedy, gdy miejsca pracy ju\u017c znikaj\u0105, lecz trzeba zawczasu kierowa\u0107 samym procesem przemiany. Jedn\u0105 z mo\u017cliwych dr\u00f3g jest przede wszystkim ustalenie spo\u0142ecznych kryteri\u00f3w innowacji: ka\u017cdemu wprowadzaniu automatyzacji i AI powinny towarzyszy\u0107 weryfikowalne decyzje dotycz\u0105ce ochrony zatrudnienia, przekwalifikowania i udzia\u0142u pracownik\u00f3w, tak aby technologia by\u0142a ukierunkowana na uwalnianie ludzkiego czasu i zdolno\u015bci, a nie na powodowanie wykluczenia. Po drugie, konieczne jest, aby aktywna polityka zapewni\u0142a wszystkim dost\u0119p do kszta\u0142cenia ustawicznego i mo\u017cliwo\u015b\u0107 rozwoju zawodowego, nie obci\u0105\u017caj\u0105c przy tym poszczeg\u00f3lnych os\u00f3b ca\u0142ym kosztem dostosowania si\u0119 do zachodz\u0105cych transformacji. Wreszcie, potrzebna jest odpowiedzialno\u015b\u0107 przedsi\u0119biorstw, kt\u00f3ra w\u015br\u00f3d wska\u017anik\u00f3w sukcesu uwzgl\u0119dnia jako\u015b\u0107 i godno\u015b\u0107 pracy. Gdy warunki te s\u0105 spe\u0142nione, innowacja mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 sprzymierze\u0144cem bezpieczniejszej, bardziej tw\u00f3rczej i godniejszej pracy; gdy za\u015b ich brakuje, ma ona tendencj\u0119 do przekszta\u0142cania si\u0119 w przyspieszenie niesprawiedliwo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Ekonomia&nbsp;dowarto\u015bciowuj\u0105ca godno\u015b\u0107 cz\u0142owieka<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>157.<\/strong>&nbsp;Rynek pracy jest jedn\u0105 z tych dziedzin, w kt\u00f3rych ryzyka zwi\u0105zane z nowymi technologiami ujawniaj\u0105 si\u0119 z najwi\u0119ksz\u0105 wyrazisto\u015bci\u0105. Dlatego trzeba przypomnie\u0107, \u017ce wolno\u015b\u0107 gospodarcza nie jest absolutna i zawsze musi by\u0107 mierzona dobrem wsp\u00f3lnym oraz godno\u015bci\u0105 ka\u017cdej osoby. Przedsi\u0119biorczo\u015b\u0107 mo\u017ce by\u0107 prawdziwym powo\u0142aniem, zdolnym rodzi\u0107 bogactwo i poprawia\u0107 warunki \u017cycia wszystkich, pod warunkiem jednak, \u017ce uzna tworzenie pracy godnej i warto\u015bciowej za istotn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 swojej s\u0142u\u017cby spo\u0142ecze\u0144stwu, a nie za zmienn\u0105 zale\u017cn\u0105 wy\u0142\u0105cznie od zysku<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn158\">[158]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>158.<\/strong>&nbsp;W duchu profetycznym Papie\u017c Franciszek przestrzega\u0142 przed wolno\u015bci\u0105 gospodarcz\u0105 g\u0142oszon\u0105 jedynie s\u0142owami, podczas gdy rzeczywiste warunki nie pozwalaj\u0105 wielu ludziom naprawd\u0119 z niej korzysta\u0107<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn159\">[159]<\/a>. Modele ekonomiczne, kt\u00f3re wywy\u017cszaj\u0105 wydajno\u015b\u0107 i indywidualny sukces, maj\u0105 tendencj\u0119 do uznawania za bezu\u017cyteczne albo ma\u0142o op\u0142acalne inwestowanie w osoby wychodz\u0105ce z sytuacji niekorzystnych lub rozwijaj\u0105ce si\u0119 wolniej, jakby ich los mia\u0142 zale\u017ce\u0107 wy\u0142\u0105cznie od zdolno\u015bci dotrzymywania kroku zwyci\u0119zcom. Tymczasem spo\u0142ecze\u0144stwo sprawiedliwe wymaga obecno\u015bci pa\u0144stwa i instytucji obywatelskich zdolnych wyj\u015b\u0107 poza sam\u0105 logik\u0119 wydajno\u015bci, kieruj\u0105c zasoby, tw\u00f3rczo\u015b\u0107 i normy wyra\u017anie na korzy\u015b\u0107 os\u00f3b najbardziej wra\u017cliwych<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn160\">[160]<\/a>. Zamiast oczekiwa\u0107 na korzy\u015bci ze wzrostu, kt\u00f3ry \u201ew ko\u0144cu\u201d mia\u0142yby dotrze\u0107 tak\u017ce do ubogich, potrzebne s\u0105 decyzje, dzi\u0119ki kt\u00f3rym wzrost od pocz\u0105tku b\u0119dzie mia\u0142 charakter inkluzywny. Do\u015bwiadczenia ostatnich dziesi\u0119cioleci pokazuj\u0105, \u017ce w kryzysach gospodarczych i finansowych to biedni zawsze p\u0142ac\u0105 najwy\u017csz\u0105 cen\u0119, podczas gdy teorie obiecuj\u0105ce automatyczny dobrobyt powszechny okazuj\u0105 si\u0119 cz\u0119sto iluzoryczne.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>159.<\/strong>&nbsp;Nale\u017cy zauwa\u017cy\u0107, \u017ce konieczne jest przezwyci\u0119\u017cenie obecnych wska\u017anik\u00f3w pomiaru rozwoju, kt\u00f3re od ponad osiemdziesi\u0119ciu lat pozostaj\u0105 zakotwiczone w poj\u0119ciu produktu krajowego brutto, a niemal systematycznie pomijaj\u0105 zasadnicze aspekty ca\u0142o\u015bciowego dobrostanu cz\u0142owieka i \u015brodowiska. Zarazem dowarto\u015bciowuj\u0105 one dzia\u0142ania, kt\u00f3re w kr\u00f3tkiej albo d\u0142ugiej perspektywie oddzia\u0142uj\u0105 negatywnie na \u017cycie naszej planety. Opracowanie parametr\u00f3w i wska\u017anik\u00f3w uzupe\u0142niaj\u0105cych PKB jest spraw\u0105 decyduj\u0105c\u0105 dla ulepszenia podstawowych danych wykorzystywanych do analiz, podejmowania decyzji politycznych oraz gospodarczych, a tak\u017ce do wyboru priorytet\u00f3w regionalnych, krajowych i mi\u0119dzynarodowych. Wprowadzenie nowych parametr\u00f3w pozwoli ocenia\u0107 \u2013 spojrzeniem szerokim i odpowiadaj\u0105cym naszym czasom \u2013 skutki decyzji ustawodawczych i regulacyjnych dla godno\u015bci pracy, wsp\u00f3lnego dobrobytu, redukcji nier\u00f3wno\u015bci i ochrony \u015brodowiska. B\u0119dzie ono oddzia\u0142ywa\u0107 tak\u017ce na samo poj\u0119cie rozwoju, na procesy formacyjne, na mentalno\u015b\u0107 i na opini\u0119 publiczn\u0105, jak i na pok\u00f3j, kt\u00f3ry jest prawdziwy tylko wtedy, gdy opiera si\u0119 na sprawiedliwo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>160.&nbsp;<\/strong>W ostatnich latach finanse zyska\u0142y coraz wi\u0119ksze znaczenie, a tak\u017ce uleg\u0142y g\u0142\u0119bokim przemianom w wyniku wprowadzenia kryptowalut. Refleksje i wskazania zawarte w Magisterium moich Poprzednik\u00f3w, zw\u0142aszcza w Encyklikach, ukaza\u0142y, \u017ce funkcjonowanie po\u015brednictwa finansowego, \u201egdy zosta\u0142o oderwane od odpowiednich podstaw antropologicznych i moralnych, nie tylko doprowadzi\u0142o do ra\u017c\u0105cych nadu\u017cy\u0107 i niesprawiedliwo\u015bci, ale okaza\u0142o si\u0119 tak\u017ce zdolne do wywo\u0142ywania kryzys\u00f3w systemowych o zasi\u0119gu globalnym\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn161\">[161]<\/a>. R\u00f3wnie prawdziwe jest to, \u017ce doch\u00f3d z kapita\u0142u jest zagro\u017cony zast\u0119powaniem dochodu z pracy, spychanej cz\u0119sto na margines g\u0142\u00f3wnych zainteresowa\u0144 systemu ekonomicznego. A przecie\u017c oszcz\u0119dno\u015bci, kt\u00f3re zostaj\u0105 przekszta\u0142cone w kredyt dla realnej gospodarki, a wi\u0119c s\u0142u\u017c\u0105 tworzeniu pracy \u2013 zar\u00f3wno zatrudnienia, jak i samozatrudnienia \u2013 pozostaj\u0105 kluczowe dla rozwoju i dla inwestycji, kt\u00f3re powinny towarzyszy\u0107 trwaj\u0105cym transformacjom. Spo\u0142eczna funkcja kredytu pozostaje niezast\u0105piona. Finanse dla samych finans\u00f3w s\u0105 czym\u015b zupe\u0142nie innym ni\u017c finanse s\u0142u\u017c\u0105ce rozwojowi oraz tworzeniu i ewolucji pracy.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>161.<\/strong>&nbsp;Perspektyw\u0119 t\u0119 nale\u017cy rozpatrywa\u0107 w szerszym kontek\u015bcie dynamiki globalnej. \u015awiatowe bogactwo wzros\u0142o w kategoriach absolutnych, ale nasili\u0142a si\u0119 jego koncentracja w nielicznych r\u0119kach, a nier\u00f3wno\u015bci powi\u0119kszy\u0142y si\u0119 zar\u00f3wno mi\u0119dzy pa\u0144stwami, jak i wewn\u0105trz poszczeg\u00f3lnych pa\u0144stw: \u201eNieliczni maj\u0105 zbyt wiele, a zbyt wielu ma zbyt ma\u0142o: taka jest logika dnia dzisiejszego\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn162\">[162]<\/a>. Post\u0119p naukowy i technologiczny, tak\u017ce w dziedzinie medycyny, nie jest \u0142atwo dost\u0119pny dla zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci ludno\u015bci, co w spos\u00f3b dramatyczny ujawni\u0142o si\u0119 w czasie ostatniej pandemii COVID-19. Podczas gdy w niekt\u00f3rych regionach inwestuje si\u0119 w rzeczy zb\u0119dne albo w marzenia o indywidualnym ulepszaniu, na kt\u00f3re sta\u0107 jedynie nieliczne osoby, w innych cz\u0119\u015bciach \u015bwiata nadal brakuje podstawowego wyposa\u017cenia potrzebnego do ocalenia milion\u00f3w ludzkich istnie\u0144. S\u0105dzi\u0107, \u017ce nowe technologie automatycznie przynios\u0105 korzy\u015b\u0107 wszystkim, to ignorowa\u0107 oczywisto\u015b\u0107: je\u015bli transformacjami nie kieruje si\u0119 tak, by ju\u017c na etapie projektowania priorytetem by\u0142o zapobieganie dalszym i nowym nier\u00f3wno\u015bciom, w\u00f3wczas post\u0119p technologiczny sam rodzi nier\u00f3wno\u015bci strukturalne. Sprawiedliwo\u015b\u0107 wi\u0105\u017ce si\u0119 dzi\u015b tak\u017ce z dost\u0119pem do korzy\u015bci p\u0142yn\u0105cych z innowacji: do opieki, wiedzy, narz\u0119dzi i mo\u017cliwo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>162.<\/strong>&nbsp;Z pewno\u015bci\u0105 potrzebne s\u0105 sprawiedliwe prawa i narz\u0119dzia redystrybucji, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 korygowa\u0107 nier\u00f3wno\u015bci, tak\u017ce przez systemy fiskalne zmniejszaj\u0105ce obci\u0105\u017cenia najs\u0142abszych i wymagaj\u0105ce wi\u0119cej od tych, kt\u00f3rzy dysponuj\u0105 wi\u0119kszymi zasobami. Nie nale\u017cy jednak traktowa\u0107 poszukiwania sprawiedliwo\u015bci spo\u0142ecznej jako kwestii odr\u0119bnej i p\u00f3\u017aniejszej wobec wytwarzania bogactwa, jak gdyby ekonomia mia\u0142a jedynie tworzy\u0107 warto\u015b\u0107, a polityka interweniowa\u0107 dopiero potem, aby j\u0105 rozdziela\u0107. Przeciwnie, sprawiedliwo\u015b\u0107 dotyczy wszystkich faz dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej: od pozyskiwania zasob\u00f3w po finansowanie, od produkcji po konsumpcj\u0119, a ka\u017cdy wyb\u00f3r niesie ze sob\u0105 konsekwencje moralne<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn163\">[163]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>163.<\/strong>&nbsp;Tym bardziej w epoce AI i robotyki nie mo\u017cna ju\u017c powierza\u0107 wszystkiego samej \u201eniewidzialnej r\u0119ce\u201d rynku<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn164\">[164]<\/a>: polityka ma obowi\u0105zek nadawa\u0107 procesom ekonomiczno-technologicznym kierunek zgodny z dobrem wsp\u00f3lnym, wspieraj\u0105c godn\u0105 prac\u0119, integracj\u0119 spo\u0142eczn\u0105 i sprawiedliwy podzia\u0142 korzy\u015bci p\u0142yn\u0105cych z innowacji. Poniewa\u017c wiele decyzji gospodarczych przekracza granice pa\u0144stw, konieczna jest tak\u017ce wsp\u00f3\u0142praca mi\u0119dzynarodowa zdolna wypracowywa\u0107 wsp\u00f3lne strategie, zw\u0142aszcza na rzecz pa\u0144stw i grup najbardziej wra\u017cliwych, aby wspiera\u0107 rozw\u00f3j i przezwyci\u0119\u017ca\u0107 asystencjalizm. Logik\u0105, kt\u00f3ra powinna inspirowa\u0107 te wybory, jest ogromna godno\u015b\u0107 ka\u017cdej osoby, dobro wsp\u00f3lne i \u015bwiat naprawd\u0119 pomy\u015blany dla wszystkich. Wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015b\u0107 mi\u0119dzy pokojem a rozwojem, o kt\u00f3rej proroczo pisa\u0142 w 1967 r. \u015bw. Pawe\u0142 VI<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn165\">[165]<\/a>, mo\u017cna dzi\u015b wyrazi\u0107 na nowo: dobrobyt mo\u017ce przyczynia\u0107 si\u0119 do budowania i umacniania pokoju tylko wtedy, gdy jest powszechny, inkluzywny i zr\u00f3wnowa\u017cony.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>164.<\/strong>&nbsp;Konkretnie rzecz ujmuj\u0105c, ukierunkowanie ekonomii na godno\u015b\u0107 cz\u0142owieka oznacza przyj\u0119cie kilku sta\u0142ych kryteri\u00f3w dzia\u0142ania, tak\u017ce w epoce AI. Przede wszystkim przejrzysto\u015b\u0107 i odpowiedzialno\u015b\u0107: gdy dane i algorytmy wp\u0142ywaj\u0105 na udzielanie kredytu, dob\u00f3r pracownik\u00f3w, dost\u0119p do us\u0142ug lub mo\u017cliwo\u015bci, konieczne jest, aby decyzje by\u0142y zrozumia\u0142e, mo\u017cliwe do zakwestionowania i poddane kontroli, tak aby osoba nie zosta\u0142a sprowadzona do profilu. Po drugie, inkulzywno\u015b\u0107 i dost\u0119p: korzy\u015bci z innowacji musz\u0105 i\u015b\u0107 w parze z inwestycjami w kompetencje, infrastruktur\u0119 i us\u0142ugi podstawowe, tak by technologia nie pog\u0142\u0119bia\u0142a przepa\u015bci mi\u0119dzy tymi, kt\u00f3rzy posiadaj\u0105, a tymi, kt\u00f3rzy nie posiadaj\u0105. Wreszcie, potrzebne s\u0105 \u015brodki na rzecz sprawiedliwo\u015bci: system podatkowy, opieka spo\u0142eczna i polityka przemys\u0142owa powinny korygowa\u0107 nier\u00f3wno\u015bci rodz\u0105ce si\u0119 z koncentracji bogactwa i w\u0142adzy. Kryteria te nie s\u0105 hamulcem dla innowacji: w rzeczywisto\u015bci sprawiaj\u0105 one, \u017ce staje si\u0119 ona zno\u015bna i bardziej ludzka.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Rodzina i ludzie m\u0142odzi: spo\u0142eczne warunki nadziei<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>165.&nbsp;<\/strong>Rodzina jest podstawowym dobrem spo\u0142ecznym. Oparta na trwa\u0142ym zwi\u0105zku m\u0119\u017cczyzny i kobiety, stanowi ona pierwsze \u015brodowisko, w kt\u00f3rym ka\u017cdy rozwija swoje mo\u017cliwo\u015bci, u\u015bwiadamia sobie w\u0142asn\u0105 godno\u015b\u0107 i uczy si\u0119 pierwszych form prawdy i dobra, interioryzuj\u0105c nawyki przygotowuj\u0105ce do \u017cycia spo\u0142ecznego<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn166\">[166]<\/a>. Jako pierwsza naturalna spo\u0142eczno\u015b\u0107, obdarzona prawami pierwotnymi, rodzina jest podstawow\u0105 i niezast\u0105pion\u0105 kom\u00f3rk\u0105 wszelkiego zorganizowanego \u017cycia wsp\u00f3lnotowego<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn167\">[167]<\/a>. W konsekwencji, gdy projekty polityczne i wielkie decyzje gospodarcze spychaj\u0105 rodzin\u0119 do roli marginalnej lub drugorz\u0119dnej, zagro\u017cony zostaje autentyczny rozw\u00f3j ca\u0142ego cia\u0142a spo\u0142ecznego<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn168\">[168]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>166.<\/strong>&nbsp;Rodzina jest jednak kruchym dobrem spo\u0142ecznym, kt\u00f3re bezpo\u015brednio odczuwa skutki transformacji ekonomicznych i technologicznych zmieniaj\u0105cych \u015bwiat pracy i kt\u00f3re domaga si\u0119 wsparcia kulturowego, prawnego i ekonomicznego. Powszechnie znany jest niszcz\u0105cy wp\u0142yw bezrobocia i niestabilno\u015bci zatrudnienia na tkank\u0119 rodzinn\u0105. W kr\u00f3tkiej perspektywie obni\u017canie koszt\u00f3w pracy lub maksymalizowanie wydajno\u015bci finansowej mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119 korzystne, w d\u0142u\u017cszej podwa\u017ca jednak same podstawy wsp\u00f3\u0142\u017cycia spo\u0142ecznego: podczas gdy popada si\u0119 w zachwyt nad sukcesami technologicznymi, struktura spo\u0142eczna ulega stopniowej erozji, niczym niszczona przez cichego wirusa.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>167.<\/strong>&nbsp;Dla ludzi m\u0142odych niestabilno\u015b\u0107 zatrudnienia jest szczeg\u00f3lnie dramatyczna. Jak przypominaj\u0105 biskupi Stan\u00f3w Zjednoczonych Ameryki, praca nie jest jedynie \u017ar\u00f3d\u0142em dochodu, lecz decyduj\u0105c\u0105 przestrzeni\u0105, w kt\u00f3rej kszta\u0142tuje si\u0119 to\u017csamo\u015b\u0107, nawi\u0105zuj\u0105 si\u0119 przyja\u017anie i wi\u0119zi, uczy si\u0119 konkretnych odpowiedzialno\u015bci i rozeznaje si\u0119 w\u0142asne powo\u0142anie<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn169\">[169]<\/a>. Gdy dost\u0119p do pracy jest utrudniony przez wysokie bezrobocie, niewystarczaj\u0105ce systemy kszta\u0142cenia albo bariery strukturalne, wielu m\u0142odych ludzi widzi zablokowan\u0105 drog\u0119 w\u0142asnej realizacji ludzkiej i zawodowej. Konieczno\u015b\u0107 wielokrotnej zmiany zawodu w ci\u0105gu \u017cycia domaga si\u0119 dr\u00f3g sta\u0142ego dokszta\u0142cania i przekwalifikowania, kt\u00f3re uzdolni\u0105 nowe pokolenia do podejmowania z kompetencj\u0105 i autonomi\u0105 ryzyka zwi\u0105zanego ze zmiennym i cz\u0119sto nieprzewidywalnym kontekstem gospodarczym<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn170\">[170]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>168.<\/strong>&nbsp;St\u0105d wynika szczeg\u00f3lna odpowiedzialno\u015b\u0107 publiczna. Pa\u0144stwo ma obowi\u0105zek wspiera\u0107 dzia\u0142alno\u015b\u0107 przedsi\u0119biorstw przez tworzenie warunk\u00f3w sprzyjaj\u0105cych zatrudnieniu, wspiera\u0107 prac\u0119 tam, gdzie jej brakuje, a tak\u017ce broni\u0107 jej w czasach kryzysu, poniewa\u017c to w\u0142a\u015bnie praca jest dobrem podstawowym dla rodzin i dla spo\u0142ecze\u0144stwa<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn171\">[171]<\/a>. W spos\u00f3b szczeg\u00f3lny w okresie g\u0142\u0119bokich przemian technologicznych potrzebna jest polityczna kreatywno\u015b\u0107 na rzecz pracy, stawiaj\u0105ca w centrum rodzin\u0119 i nowe pokolenia, je\u015bli nie chcemy, aby post\u0119p ekonomiczny prze\u0142o\u017cy\u0142 si\u0119 na nowe formy niepewno\u015bci i wykluczenia.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>169.<\/strong>&nbsp;Wspieranie rodzin i m\u0142odych w tej transformacji wymaga decyzji, kt\u00f3re uczyni\u0105 stabilno\u015b\u0107 czym\u015b realnie osi\u0105galnym. Jak ju\u017c zosta\u0142o powiedziane, potrzebna jest polityka pracy sprzyjaj\u0105ca ci\u0105g\u0142o\u015bci i jako\u015bci zatrudnienia, przeciwstawiaj\u0105ca si\u0119 nietrwa\u0142o\u015bci jako zwyczajnemu warunkowi \u017cycia oraz wspieraj\u0105ca realistyczne drogi wej\u015bcia na rynek pracy i rozwoju zawodowego. Po drugie, potrzebne s\u0105 rozwi\u0105zania, kt\u00f3re zagwarantuj\u0105 ludzki rytm \u017cycia: bez r\u00f3wnowagi mi\u0119dzy prac\u0105, us\u0142ugami i odpoczynkiem rodzina s\u0142abnie, a m\u0142odym trudno jest dojrzewa\u0107 do odpowiedzialno\u015bci. Ponadto decyduj\u0105ce znaczenie ma inwestowanie w dost\u0119pne szkolenia i przekwalifikowanie, aby mobilno\u015b\u0107 zawodowa wymagana przez gospodark\u0119 cyfrow\u0105 nie sta\u0142a si\u0119 okrutn\u0105 selekcj\u0105 mi\u0119dzy tymi, kt\u00f3rzy mog\u0105 si\u0119 dokszta\u0142ca\u0107, a tymi, kt\u00f3rzy nie maj\u0105 takiej mo\u017cliwo\u015bci. Wreszcie, trzeba wspiera\u0107 wi\u0119zi spo\u0142eczne: sieci i wsp\u00f3lnoty wychowawcze, kt\u00f3re towarzysz\u0105 wyborom \u017cyciowym i nie pozwalaj\u0105, by niepewno\u015b\u0107 rodzi\u0142a samotno\u015b\u0107 i uzale\u017cnienia. W ten spos\u00f3b przez transformacj\u0119 technologiczn\u0105 mo\u017cna przej\u015b\u0107 bez naruszania tego, co sprawia, \u017ce spo\u0142ecze\u0144stwo ma potencja\u0142 tw\u00f3rczy, czyli zdolno\u015bci do budowania przysz\u0142o\u015bci.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong>Strzec wolno\u015bci przed uzale\u017cnieniem i utowarowieniem<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Uzale\u017cnienia&nbsp;<a><\/a>i kontrola spo\u0142eczna<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>170.&nbsp;<\/strong>Po rozwa\u017ceniu kwestii prawdy i wychowania, pracy i rodziny, musimy teraz m\u00f3wi\u0107 o wp\u0142ywie rewolucji cyfrowej na ludzk\u0105 wolno\u015b\u0107, zastanawiaj\u0105c si\u0119, jak stawi\u0107 czo\u0142a zar\u00f3wno zagro\u017ceniom dotykaj\u0105cym psychiki jednostki, jak i dramatycznym zjawiskom spo\u0142ecznym. Nie wolno lekcewa\u017cy\u0107 subtelniejszych form uzale\u017cnienia zwi\u0105zanych z cyfrow\u0105 ekonomi\u0105 uwagi, w kt\u00f3rej platformy i us\u0142ugi s\u0105 projektowane tak, aby poch\u0142ania\u0107 czas i uwag\u0119 u\u017cytkownik\u00f3w, wykorzystuj\u0105c ich wra\u017cliwo\u015b\u0107 i os\u0142abiaj\u0105c wolno\u015b\u0107 wewn\u0119trzn\u0105. Gdy modele biznesowe rozwijaj\u0105 si\u0119 dzi\u0119ki ludzkiej s\u0142abo\u015bci, osoba traktowana jest jako \u015brodek, a nie jako cel, a ci, kt\u00f3rzy projektuj\u0105 lub finansuj\u0105 takie systemy, przyjmuj\u0105 na siebie odpowiedzialno\u015b\u0107 moraln\u0105, od kt\u00f3rej nie mog\u0105 si\u0119 uchyli\u0107. Nale\u017cy pilnie wspiera\u0107 taki spos\u00f3b korzystania z technologii, kt\u00f3ry umacnia wolno\u015b\u0107 wewn\u0119trzn\u0105: wychowanie do umiaru w korzystaniu z technologii cyfrowych, ochron\u0119 nieletnich oraz przeciwstawienie si\u0119 modelom, kt\u00f3re \u017ceruj\u0105 na ludzkiej wra\u017cliwo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>171.<\/strong>&nbsp;Kolejnym zagro\u017ceniem \u2013 mniej widocznym, ale nie mniej powa\u017cnym \u2013 jest kontrola spo\u0142eczna, kt\u00f3r\u0105 umo\u017cliwia masowe gromadzenie danych i stosowanie system\u00f3w algorytmicznych. Gdy ka\u017cda aktywno\u015b\u0107 \u2013 przemieszczanie si\u0119, zakupy, relacje, upodobania \u2013 pozostawia \u015blady, rodzi si\u0119 nowa posta\u0107 w\u0142adzy: w\u0142adza profilowania, przewidywania i ukierunkowywania zachowa\u0144, cz\u0119sto bez pe\u0142nej \u015bwiadomo\u015bci samych zainteresowanych. Je\u017celi dane te s\u0105 wykorzystywane do podejmowania decyzji wp\u0142ywaj\u0105cych na konkretne mo\u017cliwo\u015bci \u017cyciowe (jak dost\u0119p do kredytu, dob\u00f3r pracownik\u00f3w, dost\u0119p do us\u0142ug), istnieje ryzyko naruszenia wolno\u015bci i dyskryminowania os\u00f3b najbardziej bezbronnych. Co wi\u0119cej, kontrola nie dokonuje si\u0119 jedynie poprzez wyra\u017ane zakazy, lecz tak\u017ce przez sam\u0105 architektur\u0119 rozpoznawalno\u015bci: to, co zostaje wzmocnione albo uczynione nierozpoznawalnym, to, co bywa nagradzane albo karane, ostatecznie kszta\u0142tuje opinie i wybory, rodz\u0105c konformizm i autocenzur\u0119. Dlatego wolno\u015b\u0107 w epoce cyfrowej nie jest jedynie spraw\u0105 wewn\u0119trzn\u0105: jest tak\u017ce kwesti\u0105 publiczn\u0105, kt\u00f3ra domaga si\u0119 jasnych regu\u0142, przejrzysto\u015bci, mo\u017cliwo\u015bci odwo\u0142ania si\u0119 i proporcjonalnych ogranicze\u0144 w stosowaniu inwazyjnych technologii, tak aby technika pozostawa\u0142a w s\u0142u\u017cbie osoby, a nie stawa\u0142a si\u0119 form\u0105 panowania nad sumieniami.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>172.<\/strong>&nbsp;U \u017ar\u00f3d\u0142a tych problem\u00f3w le\u017cy mentalno\u015b\u0107 technokratyczna i posthumanistyczna, sk\u0142onna postrzega\u0107 osob\u0119 jako przedmiot manipulacji albo zas\u00f3b, kt\u00f3ry nale\u017cy optymalizowa\u0107<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn172\">[172]<\/a>, eliminuj\u0105c wszystko to, co stawia granice maksymalizacji zysku: liczy si\u0119 wydajno\u015b\u0107, a nie poszanowanie wolno\u015bci i godno\u015bci osoby ludzkiej. Niekt\u00f3re nurty posthumanistyczne posuwaj\u0105 si\u0119 wr\u0119cz do tego, \u017ce stawiaj\u0105 hipotezy o istnieniu istot ludzkich \u201edrugiej kategorii\u201d, podporz\u0105dkowanych interesom elit, kt\u00f3re uwa\u017caj\u0105 si\u0119 za lepsze: jest to perspektywa niepokoj\u0105ca, tym gro\u017aniejsza, im bardziej \u0142\u0105czy si\u0119 z narz\u0119dziami technologicznymi, kt\u00f3re w spos\u00f3b wyk\u0142adniczy zwi\u0119kszaj\u0105 w\u0142adz\u0119 kontroli i selekcji. Tak\u017ce pewne logiki strukturalnego zad\u0142u\u017cenia, utrzymuj\u0105ce ca\u0142e narody w stanie zale\u017cno\u015bci, ujawniaj\u0105 t\u0119 sam\u0105 mentalno\u015b\u0107, kt\u00f3ra godzi si\u0119 \u2013 w nowych formach \u2013 na relacje podporz\u0105dkowania zbli\u017cone do niewolnictwa.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Rozerwa\u0107&nbsp;<a><\/a>kajdany nowych zniewole\u0144<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>173.<\/strong>&nbsp;Ta zniekszta\u0142cona wizja osoby przek\u0142ada si\u0119 dzi\u015b na r\u00f3\u017cne formy zniewolenia bezpo\u015brednio zwi\u0105zane z gospodark\u0105 cyfrow\u0105. W \u015bwiecie AI nie ma nic niematerialnego ani magicznego. Ka\u017cda odpowied\u017a, kt\u00f3ra wydaje si\u0119 natychmiastowa i doskona\u0142a, rodzi si\u0119 z d\u0142ugiego \u0142a\u0144cucha po\u015brednictw, z rozleg\u0142ej sieci zasob\u00f3w naturalnych, z infrastruktury energetycznej, a nade wszystko z os\u00f3b. Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 funkcjonowania gospodarki cyfrowej opiera si\u0119 na cichej pracy milion\u00f3w istot ludzkich, zatrudnionych przy zaj\u0119ciach ma\u0142o widocznych, lecz nieodzownych: oznaczaniu danych, moderacji tre\u015bci \u2013 nierzadko tych najgorszych \u2013 oraz trenowaniu modeli. W wielu przypadkach s\u0105 to ludzie m\u0142odzi, przewa\u017cnie kobiety, kt\u00f3rzy ci\u0119\u017cko pracuj\u0105 za minimalne wynagrodzenie. Do tego niewidzialnego wysi\u0142ku do\u0142\u0105cza jeszcze trud bardziej brutalny, zwi\u0105zany z wydobywaniem surowc\u00f3w niezb\u0119dnych do produkcji urz\u0105dze\u0144 i mikroprocesor\u00f3w, na kt\u00f3rych opiera si\u0119 AI. W niekt\u00f3rych regionach \u015bwiata nastolatki i dzieci pracuj\u0105 w niebezpiecznych warunkach przy kruszeniu materia\u0142\u00f3w, z kt\u00f3rych pozyskuje si\u0119 pierwiastki ziem rzadkich. Cia\u0142a pokryte bliznami, okaleczone, wyniszczone po to, by nie zosta\u0142 przerwany przep\u0142yw oblicze\u0144. Ponadto sieci przest\u0119pcze pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 platformami internetowymi, systemami komunikacji, anonimowymi p\u0142atno\u015bciami i technikami profilowania, by werbowa\u0107, kontrolowa\u0107 i przemieszcza\u0107 ofiary handlu lud\u017ami, w wielu przypadkach nieletnich, zamieniaj\u0105c kobiety i m\u0119\u017cczyzn w \u201edane\u201d do \u015bledzenia i \u201eprzesy\u0142ki\u201d do przekazywania w obr\u0119bie tych samych obieg\u00f3w cyfrowych, kt\u00f3re podtrzymuj\u0105 znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u015bwiatowej gospodarki. Ta rzeczywisto\u015b\u0107 g\u0142\u0119boko porusza sumienie moralne naszych czas\u00f3w. Nie wystarczy odwo\u0142ywa\u0107 si\u0119 do wydajno\u015bci ani s\u0142awi\u0107 korzy\u015bci p\u0142yn\u0105cych z innowacji, je\u015bli zbudowane s\u0105 one na \u0142a\u0144cuchu wyzysku, kt\u00f3ry pozostaje celowo ukrywany. Je\u017celi jaka\u015b technologia obiecuje wyzwolenie, a zarazem tworzy nowe formy globalnego podporz\u0105dkowania, zaprzecza ona fundamentalnej zasadzie godno\u015bci osoby.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>174.&nbsp;<\/strong>Walka z nowymi formami niewolnictwa jest jednym z rozstrzygaj\u0105cych sprawdzian\u00f3w etycznego rozeznawania AI i transformacji cyfrowej. W nurcie tradycji zapocz\u0105tkowanej przez Leona XIII Ko\u015bci\u00f3\u0142 ponawia stanowcze pot\u0119pienie wszelkiej formy niewolnictwa, handlu lud\u017ami i utowarowienia os\u00f3b, a zarazem przypomina o pilnej potrzebie szerokiego ruchu refleksji i dzia\u0142ania, kt\u00f3ry postawi w centrum uwagi niezbywaln\u0105 godno\u015b\u0107 ka\u017cdej istoty ludzkiej oraz dobro wsp\u00f3lne jako cel spo\u0142ecze\u0144stwa i kryteria ka\u017cdego wyboru osobistego, spo\u0142ecznego i politycznego. Bez tej etycznej i humanizuj\u0105cej refleksji rosn\u0105ca w\u0142adza system\u00f3w cyfrowych mo\u017ce prowadzi\u0107 nas ku nowym okrucie\u0144stwom \u2013 nie mniej haniebnym ni\u017c te z przesz\u0142o\u015bci \u2013 kt\u00f3re dzi\u015b pot\u0119piamy, podczas gdy nadal uwa\u017camy si\u0119 za spo\u0142ecze\u0144stwa \u201erozwini\u0119te\u201d i \u201ecywilizowane\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>175.&nbsp;<\/strong>Handel lud\u017ami nale\u017cy uzna\u0107 za wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 form\u0119 niewolnictwa i za ci\u0119\u017ckie pogwa\u0142cenie godno\u015bci cz\u0142owieka; brak stanowczej reakcji albo jakakolwiek tolerancja wobec tych praktyk oznacza dzi\u015b \u2013 w pewnej mierze \u2013 wsp\u00f3\u0142udzia\u0142 w winach pope\u0142nianych dawniej, gdy niewolnictwo bywa\u0142o usprawiedliwiane lub przemilczane<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn173\">[173]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>176.&nbsp;<\/strong>W miar\u0119 dojrzewania swojej doktryny Ko\u015bci\u00f3\u0142 stopniowo u\u015bwiadamia\u0142 sobie ci\u0119\u017car tych reali\u00f3w. To prawda, \u017ce wydarze\u0144 przesz\u0142o\u015bci nie mo\u017cna os\u0105dza\u0107 w oderwaniu od kontekstu historycznego, tak jakby wszystkie kryteria wypracowane z biegiem czasu by\u0142y zawsze dost\u0119pne. Nie mo\u017cemy jednak zaprzecza\u0107 ani umniejsza\u0107 op\u00f3\u017anienia, z jakim Ko\u015bci\u00f3\u0142 i spo\u0142ecze\u0144stwo pot\u0119pi\u0142y plag\u0119 niewolnictwa. O ile bowiem w staro\u017cytno\u015bci i w \u015bredniowieczu wiele os\u00f3b i instytucji ko\u015bcielnych posiada\u0142o niewolnik\u00f3w, to ju\u017c w epoce nowo\u017cytnej rzymska Stolica Apostolska, pobudzana pro\u015bbami w\u0142adc\u00f3w, wielokrotnie interweniowa\u0142a, by regulowa\u0107 i uprawomocnia\u0107 sposoby podporz\u0105dkowania, a w niekt\u00f3rych przypadkach tak\u017ce zniewolenia \u201eniewiernych\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn174\">[174]<\/a>. Trzeba by\u0142o czeka\u0107 a\u017c do XIX w., aby pojawi\u0142o si\u0119 formalne, absolutne i powszechne pot\u0119pienie niewolnictwa, zw\u0142aszcza przez Leona XIII<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn175\">[175]<\/a>. Stanowi to wyra\u017any przyk\u0142ad wzrastania Ko\u015bcio\u0142a w rozumieniu odwiecznych prawd Objawienia, kt\u00f3rych on strze\u017ce. Chocia\u017c nie znajdujemy tu jednorodno\u015bci co do samej kwestii \u2013 skoro przez d\u0142ugi czas tolerowano niewolnictwo, a dopiero p\u00f3\u017aniej ca\u0142kowicie je pot\u0119piono \u2013 to na przestrzeni dziej\u00f3w widoczna jest ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 w przekonaniu o godno\u015bci ka\u017cdej istoty ludzkiej, stworzonej na obraz Boga, cho\u0107 przez osiemna\u015bcie wiek\u00f3w nie zdo\u0142ano oficjalnie wyrazi\u0107 ca\u0142kowitej niezgodno\u015bci tego faktu z niewolnictwem. Jest to rana w pami\u0119ci chrze\u015bcija\u0144skiej i nie mo\u017cemy uwa\u017ca\u0107, \u017ce nas to nie dotyczy<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn176\">[176]<\/a>. Nie spos\u00f3b nie odczuwa\u0107 g\u0142\u0119bokiego b\u00f3lu, gdy rozwa\u017camy ogromne cierpienie i upokorzenie, jakie niewolnictwo oznacza\u0142o dla tak wielu os\u00f3b, w sprzeczno\u015bci z ich nieograniczon\u0105 godno\u015bci\u0105, niesko\u0144czenie umi\u0142owan\u0105 przez Pana. Dlatego w imieniu Ko\u015bcio\u0142a szczerze prosz\u0119 o przebaczenie.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>177.&nbsp;<\/strong>W\u0142a\u015bnie dlatego pami\u0119\u0107 o wsp\u00f3\u0142udziale i \u015blepocie minionych czas\u00f3w wobec niesprawiedliwo\u015bci niewolnictwa staje si\u0119 dla nas wezwaniem do czujno\u015bci: to, czego si\u0119 nauczyli\u015bmy, musi prze\u0142o\u017cy\u0107 si\u0119 na rozeznawanie i odpowiedzialno\u015b\u0107 w tera\u017aniejszo\u015bci. Je\u017celi nie chcemy w przysz\u0142o\u015bci prosi\u0107 o przebaczenie za to, \u017ce nie byli\u015bmy wierni skarbowi godno\u015bci ludzkiej, kt\u00f3ry zawiera nasza wiara, to dzi\u015b do nas nale\u017cy, by\u015bmy bezpo\u015brednio i stanowczo pi\u0119tnowali handel lud\u017ami w jego wielu przejawach i wspierali, krok po kroku, wraz ze wszystkimi zaanga\u017cowanymi w t\u0119 spraw\u0119, rzeczywiste drogi zapobiegania, ochrony, wyzwolenia i rehabilitacji.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>178.&nbsp;<\/strong>Kolonializm przybiera dzi\u015b nieznane dot\u0105d oblicze. Nie panuje ju\u017c tylko nad cia\u0142ami, lecz przyw\u0142aszcza sobie dane, przemieniaj\u0105c \u017cycie osobiste w informacje nadaj\u0105ce si\u0119 do wykorzystania. Ca\u0142e terytoria, zw\u0142aszcza te o mniejszym znaczeniu geopolitycznym i wi\u0119kszej krucho\u015bci strukturalnej, zostaj\u0105 dzi\u015b obj\u0119te now\u0105 logik\u0105 eksploatacji: logik\u0105 przep\u0142ywu danych zdrowotnych, profili epidemiologicznych, map genetycznych i danych demograficznych. To s\u0105 nowe \u201epierwiastki ziem rzadkich\u201d w\u0142adzy: kluczowe informacje, kt\u00f3re po skorelowaniu mog\u0105 zosta\u0107 u\u017cyte do trenowania modeli predykcyjnych, kierowania strategiami inwestycyjnymi, do przewidywania kryzys\u00f3w, a nade wszystko do selekcjonowania tego, kto i co ma znaczenie. Kto posiada dane zdrowotne ca\u0142ych populacji, gromadzone dzi\u015b cz\u0119sto pod has\u0142em pomocy, bada\u0144 lub innowacji, ten w rzeczywisto\u015bci posiada strukturaln\u0105 d\u017awigni\u0119 wp\u0142ywu na przysz\u0142o\u015b\u0107: mo\u017ce modelowa\u0107 potrzeby i rynki. Mo\u017ce te\u017c decydowa\u0107 \u2013 wcze\u015bniej ni\u017c inni \u2013 komu przeznaczy\u0107 leki, inwestycje i \u015brodki ochronne. W\u0142a\u015bnie tu rozgrywa si\u0119 jedna z najpilniejszych kwestii moralnych naszych czas\u00f3w: przekszta\u0142ca\u0107 wsp\u00f3ln\u0105 wiedz\u0119 w dobro wsp\u00f3lne, a nie w narz\u0119dzie dominacji; zwr\u00f3ci\u0107 narodom nie tylko dane, kt\u00f3re je opisuj\u0105, lecz tak\u017ce mo\u017cliwo\u015b\u0107 decydowania o tym, jak b\u0119d\u0105 one u\u017cywane, przez kogo i dla kogo. W przeciwnym razie era cyfrowa nie b\u0119dzie postkolonialna, lecz kolonialna, tylko pod inn\u0105 postaci\u0105.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>179.<\/strong>&nbsp;Nowe formy niewolnictwa karmi\u0105 si\u0119 \u0142a\u0144cuchami gospodarczymi i infrastruktur\u0105 cyfrow\u0105. Trzeba wi\u0119c dzia\u0142a\u0107 w wielu kierunkach: najpierw po to, aby uczyni\u0107 bardziej rygorystyczn\u0105 przejrzysto\u015b\u0107 \u0142a\u0144cuch\u00f3w dostaw podtrzymuj\u0105cych przemys\u0142 technologiczny i gospodark\u0119 cyfrow\u0105, tak by \u017cadna przewaga konkurencyjna nie by\u0142a budowana na niewidocznym wyzysku. Po drugie, konieczne jest, aby przedsi\u0119biorstwa i inwestorzy przyj\u0119li jasne kryteria prewencyjnej weryfikacji etycznej (<em>due diligence<\/em>), uwzgl\u0119dniaj\u0105c w\u015br\u00f3d priorytet\u00f3w ochron\u0119 pracownik\u00f3w, przeciwdzia\u0142anie pracy przymusowej oraz spo\u0142eczny wp\u0142yw modeli biznesowych opartych na danych. Ponadto platformy cyfrowe musz\u0105 zosta\u0107 zobowi\u0105zane do odpowiedzialnej wsp\u00f3\u0142pracy z w\u0142adzami i ze spo\u0142ecze\u0144stwem obywatelskim, aby narz\u0119dzia komunikacji, p\u0142atno\u015bci i profilowania nie stawa\u0142y si\u0119 kana\u0142ami werbunku i kontroli ofiar. Gdy te decyzje p\u00f3jd\u0105 w parze, \u015brodowisko cyfrowe mo\u017ce przemieni\u0107 si\u0119 z przestrzeni drapie\u017cno\u015bci w przestrze\u0144 ochrony, zapobiegania i poszanowania godno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong>Wsp\u00f3\u0142dzielona&nbsp;odpowiedzialno\u015b\u0107<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>180.<\/strong>&nbsp;Rozwa\u017cane tu poszczeg\u00f3lne dziedziny, czyli poszukiwanie prawdy w \u017cyciu publicznym, wychowanie w \u015brodowisku cyfrowym, przemiany \u015bwiata pracy, krucho\u015b\u0107 rodzin oraz nowe formy niewolnictwa \u2013 nie s\u0105 zjawiskami od siebie oderwanymi. Ukazuj\u0105 one t\u0119 sam\u0105 stawk\u0119: je\u015bli technika staje si\u0119 kryterium absolutnym, osoba ludzka nara\u017cona jest na to, by traktowano j\u0105 jak dane, trybik w maszynie albo towar; je\u015bli natomiast technika zostaje wpisana w horyzont m\u0105dro\u015bci, mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 okazj\u0105 do wzrostu, sprawiedliwo\u015bci i braterstwa.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>181.<\/strong>&nbsp;W tej perspektywie nauka spo\u0142eczna Ko\u015bcio\u0142a proponuje wsp\u00f3\u0142dzielon\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107. Domaga si\u0119 ona, aby procesy te by\u0142y kierowane z dalekowzroczno\u015bci\u0105: przez instytucje zdolne do regulowania bez d\u0142awienia oraz do ochrony bez zast\u0119powania; przez przedsi\u0119biorstwa, kt\u00f3re w pracy i godno\u015bci uznaj\u0105 kryterium sukcesu; przez cia\u0142a po\u015brednie i wsp\u00f3lnoty wychowawcze, kt\u00f3re odbudowuj\u0105 zaufanie i wi\u0119zi; przez obywateli, kt\u00f3rzy piel\u0119gnuj\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107, umiar, rozeznawanie i zmys\u0142 prawdy. Tylko w ten spos\u00f3b innowacja b\u0119dzie mog\u0142a rzeczywi\u015bcie sta\u0107 si\u0119 integralnym rozwojem cz\u0142owieka, a nie czynnikiem wykluczenia i panowania; i tylko w ten spos\u00f3b obietnica post\u0119pu b\u0119dzie mog\u0142a zosta\u0107 uznana za prawdziw\u0105, bo mierzona nienaruszaln\u0105 godno\u015bci\u0105 ka\u017cdego m\u0119\u017cczyzny i ka\u017cdej kobiety.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong>ROZDZIA\u0141 V<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong>KULTURA&nbsp;POT\u0118GI A CYWILIZACJA MI\u0141O\u015aCI<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>182.<\/strong>&nbsp;Po rozwa\u017ceniu, w jaki spos\u00f3b AI przekszta\u0142ca niekt\u00f3re wymiary \u017cycia i spo\u0142ecze\u0144stwa, co ma powa\u017cne konsekwencje dla godno\u015bci ludzkiej, nale\u017cy zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na jeszcze bardziej dramatyczn\u0105 dziedzin\u0119: na wojn\u0119. W tym przypadku nie chodzi jedynie o skuteczno\u015b\u0107 nowych narz\u0119dzi, lecz o ryzyko, \u017ce technika, oddzielona od etyki i odpowiedzialno\u015bci, sprawi, \u017ce decyzje o \u017cyciu i \u015bmierci b\u0119d\u0105 podejmowane szybciej i w spos\u00f3b bardziej bezosobowy, a u\u017cycie si\u0142y stanie si\u0119 opcj\u0105 natychmiastow\u0105 i mo\u017cliw\u0105 do zastosowania. W \u015bwiecie pe\u0142nym wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015bci pok\u00f3j nie jest jednym z wielu temat\u00f3w, lecz warunkiem powszechnego dobra wsp\u00f3lnego oraz sprawdzianem moralnej dojrza\u0142o\u015bci narod\u00f3w, zw\u0142aszcza os\u00f3b, na kt\u00f3rych spoczywa odpowiedzialno\u015b\u0107 za rz\u0105dzenie.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>183.<\/strong>&nbsp;Rewolucja cyfrowa zmienia spos\u00f3b, w jaki prowadzi si\u0119 konflikty. Obok wojny widzialnej pojawiaj\u0105 si\u0119 formy hybrydowe: cyberataki, manipulowanie informacj\u0105, kampanie wp\u0142ywu, automatyzacja decyzji strategicznych. Sztuczna inteligencja wkracza w te procesy jako czynnik przyspieszaj\u0105cy w kontek\u015bcie, w kt\u00f3rym wiele technologii ma z natury charakter ambiwalentny: to, co powstaje w celu obrony, mo\u017ce szybko zosta\u0107 przekszta\u0142cone w narz\u0119dzie ataku, a granica mi\u0119dzy ochron\u0105 a agresj\u0105 ulega zatarciu. Sztuczna inteligencja mo\u017ce wzmacnia\u0107 obron\u0119 i ochron\u0119 ludno\u015bci cywilnej, ale mo\u017ce tak\u017ce obni\u017ca\u0107 pr\u00f3g u\u017cycia si\u0142y, zaciemnia\u0107 odpowiedzialno\u015b\u0107 i podsyca\u0107 kultur\u0119, w kt\u00f3rej nieprzyjaciel zostaje sprowadzony do danych, a ofiara do \u201eubocznych strat\u201d. Wobec tych przemian trzeba na nowo przywo\u0142a\u0107 zasady nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a: zasad\u0119 godno\u015bci osoby, dobra wsp\u00f3lnego, powszechnego przeznaczenia d\u00f3br, pomocniczo\u015bci, solidarno\u015bci, sprawiedliwo\u015bci \u2013 jako kryteria pozwalaj\u0105ce os\u0105dzi\u0107, czy technologie rzeczywi\u015bcie s\u0142u\u017c\u0105 ludzko\u015bci, czy te\u017c ostatecznie j\u0105 sobie podporz\u0105dkowuj\u0105 \u2013 oraz uzna\u0107 te kryteria za wskazania dla naszych wybor\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>184.<\/strong>&nbsp;W tym rozdziale zamierzam zatem zestawi\u0107 ze sob\u0105 dwie przeciwstawne logiki, kt\u00f3re ju\u017c przywo\u0142a\u0142em za pomoc\u0105 obraz\u00f3w biblijnych: z jednej strony pokus\u0119 budowania wie\u017cy Babel \u2013 w ufno\u015bci pok\u0142adanej w pot\u0119dze i pysze, z drugiej za\u015b cierpliwo\u015b\u0107 odbudowywania Jerozolimy, jak za czas\u00f3w Nehemiasza, \u201ekawa\u0142ek po kawa\u0142ku\u201d \u2013 z trosk\u0105 o to, co ludzkie, i o dobro wsp\u00f3lne.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>185.<\/strong>&nbsp;Je\u015bli przyjrzymy si\u0119 dynamice wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata, coraz wyra\u017aniej dostrzegamy rozszerzanie si\u0119 kultury pot\u0119gi, naznaczonej polaryzacjami i r\u00f3\u017cnymi formami przemocy. Wsp\u00f3\u0142czesna wie\u017ca Babel nie jest jedynie zglobalizowanym paradygmatem technokratycznym, lecz tak\u017ce starciem na odleg\u0142o\u015b\u0107 mi\u0119dzy przeciwstawnymi imperializmami, mi\u0119dzy mocarstwami pragn\u0105cymi zachowa\u0107 swoj\u0105 przewag\u0119 a tymi, kt\u00f3re d\u0105\u017c\u0105 do jej zdobycia, przy ca\u0142ej wielo\u015bci konflikt\u00f3w lokalnych. Jest nim r\u00f3wnie\u017c wy\u015bcig w rozwijaniu coraz pot\u0119\u017cniejszych technologii albo w zapewnianiu sobie nad nimi kontroli, zgodnie z dehumanizuj\u0105c\u0105 dynamik\u0105, kt\u00f3ra zdaje si\u0119 nie zna\u0107 ogranicze\u0144. A jednak, obok tej tendencji mo\u017cna dostrzec znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ludzko\u015bci, kt\u00f3ra usi\u0142uje pozosta\u0107 ludzka i podejmuje wysi\u0142ek budowania miasta wsp\u00f3\u0142istnienia i pokoju. Wszyscy cz\u0119sto jeste\u015bmy jego nie\u015bwiadomymi budowniczymi i nieskoordynowanymi architektami, zdolnymi do szlachetnych poryw\u00f3w, lecz pozbawionymi ca\u0142o\u015bciowej wizji: jest to budowa wolniejsza, mniej widoczna i mniej spektakularna, kt\u00f3ra domaga si\u0119 lepszego zrozumienia i wi\u0119kszej koordynacji, aby mog\u0142a sta\u0107 si\u0119 w ten spos\u00f3b \u015bwiadomym i uporz\u0105dkowanym zobowi\u0105zaniem ka\u017cdej wsp\u00f3lnoty \u2013 od rodziny a\u017c po rz\u0105dz\u0105cych pa\u0144stwami i ich wzajemne relacje. T\u0119 w\u0142a\u015bnie perspektyw\u0119 zaanga\u017cowania, ten plac budowy nadziei nazywamy \u201ecywilizacj\u0105 mi\u0142o\u015bci\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong>Cywilizacja&nbsp;mi\u0142o\u015bci w erze cyfrowej<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>186.<\/strong>&nbsp;Kiedy \u015bw. Pawe\u0142 VI wprowadzi\u0142 wyra\u017cenie \u201ecywilizacja mi\u0142o\u015bci\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn177\">[177]<\/a>, \u015bwiat by\u0142 naznaczony zimn\u0105 wojn\u0105, wy\u015bcigiem zbroje\u0144 i g\u0142\u0119bokimi nier\u00f3wno\u015bciami gospodarczymi. W tym kontek\u015bcie Ko\u015bci\u00f3\u0142 wskazywa\u0142 alternatywn\u0105 drog\u0119 wobec ideologicznego przeciwstawienia system\u00f3w, ukazuj\u0105c \u0142ad spo\u0142eczny, w kt\u00f3rym sprawiedliwo\u015b\u0107 i mi\u0142osierdzie splataj\u0105 si\u0119 ze sob\u0105, a mi\u0142o\u015b\u0107 staje si\u0119 zasad\u0105 organizuj\u0105c\u0105 \u017cycie gospodarcze, polityczne i kulturalne. Dzisiaj trzeba nam z now\u0105 moc\u0105 podj\u0105\u0107 t\u0119 wizj\u0119: cywilizacja mi\u0142o\u015bci nie jest naiwn\u0105 utopi\u0105, lecz wymagaj\u0105cym projektem. Polega ona na przek\u0142adaniu mi\u0142osierdzia na struktury sprawiedliwo\u015bci, na nadawaniu braterstwu kszta\u0142tu instytucjonalnego oraz na uznaniu drugiego \u2013 czy to osoby, czy narodu \u2013 za niezb\u0119dnego sojusznika w budowaniu dobra wsp\u00f3lnego. Jak przypomnia\u0142a nam Encyklika&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20201003_enciclica-fratelli-tutti.html\"><em>Fratelli tutti<\/em><\/a>, jedynie ta mi\u0142o\u015b\u0107 spo\u0142eczna, zdolna sta\u0107 si\u0119 kultur\u0105 i norm\u0105, mo\u017ce zrodzi\u0107 stabilny \u0142ad mi\u0119dzynarodowy, przemieniaj\u0105c wsp\u00f3\u0142istnienie z samej tylko uzbrojonej koegzystencji we wsp\u00f3lnot\u0119 przeznaczenia<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn178\">[178]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>187.<\/strong>&nbsp;Dzisiaj, w kontek\u015bcie prze\u0142omu cyfrowego, intuicja ta nabiera jeszcze wi\u0119kszego znaczenia. Sieci cyfrowe, zglobalizowana gospodarka i rozw\u00f3j AI tworz\u0105 coraz g\u0119stsze powi\u0105zania, \u0142\u0105cz\u0105c w czasie rzeczywistym decyzje podejmowane w jednym miejscu ze skutkami, jakie wywo\u0142uj\u0105 one gdzie indziej. Dlatego nadal aktualne pozostaj\u0105 s\u0142owa Soboru Watyka\u0144skiego II o rosn\u0105cej wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015bci mi\u0119dzy narodami: dobro wsp\u00f3lne nabiera coraz bardziej wymiaru powszechnego, wraz z prawami i obowi\u0105zkami obejmuj\u0105cymi ca\u0142\u0105 rodzin\u0119 ludzk\u0105<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn179\">[179]<\/a>. Projekt cywilizacji mi\u0142o\u015bci podejmuje tu zasadnicze zadanie przemiany tej wymuszonej wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015bci w solidarno\u015b\u0107 zamierzon\u0105 i \u015bwiadomie wybieran\u0105. Jest to kryterium ukierunkowuj\u0105ce procesy technologiczne: nie wystarczy, by AI czyni\u0142a nas bardziej wydajnymi albo lepiej po\u0142\u0105czonymi; powinna s\u0142u\u017cy\u0107 budowaniu tej powszechnej rodziny ludzkiej \u2013 ze wsp\u00f3lnymi prawami i obowi\u0105zkami \u2013 w kt\u00f3rej cyfrowa blisko\u015b\u0107 staje si\u0119 rzeczywist\u0105 okazj\u0105 do spotkania i wzajemnej troski.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong>Kultura pot\u0119gi<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>188.<\/strong>&nbsp;W czasach, w kt\u00f3rych \u017cyjemy, umacnia si\u0119 kultura pot\u0119gi, w kt\u00f3rej dost\u0119pno\u015b\u0107 \u015brodk\u00f3w i zdolno\u015b\u0107 dominowania dyktuj\u0105 agend\u0119 i kryteria podejmowania decyzji, spychaj\u0105c dobro wsp\u00f3lne ludzko\u015bci na dalszy plan i redukuj\u0105c dramat narod\u00f3w dotkni\u0119tych wojn\u0105 do zmiennej drugorz\u0119dnej wobec interes\u00f3w strategicznych. Ta kultura pot\u0119gi przenika spo\u0142ecze\u0144stwo, przekszta\u0142ca relacje i zachowania, rozprzestrzenia si\u0119, normalizuj\u0105c wojn\u0119, podsycaj\u0105c d\u0105\u017cenie do coraz wi\u0119kszej pot\u0119gi militarnej, wykorzystuj\u0105c kryzys multilateralizmu i podsycaj\u0105c fa\u0142szywy realizm, kt\u00f3ry powtarza, \u017ce alternatywy nie istniej\u0105.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Normalizacja wojny<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>189.<\/strong>&nbsp;W 1965 r. wobec Zgromadzenia Og\u00f3lnego ONZ mocno wybrzmia\u0142 okrzyk \u015bw. Paw\u0142a VI: \u201eNigdy wi\u0119cej wojny, nigdy wi\u0119cej wojny!\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn180\">[180]<\/a>. Trzeba uzna\u0107, \u017ce pomimo pragnie\u0144 pokoju i pokojowych deklaracji ostatnie sze\u015b\u0107dziesi\u0105t lat zosta\u0142o naznaczone konfliktami o przera\u017caj\u0105cej brutalno\u015bci, kt\u00f3re cz\u0119sto w spos\u00f3b masowy dotyka\u0142y ludno\u015b\u0107 cywiln\u0105, powoduj\u0105c niewinne ofiary, fale uchod\u017ac\u00f3w, destabilizacj\u0119 spo\u0142eczn\u0105 i rany trwaj\u0105ce przez d\u0142ugie lata. Jednak w dyskursie publicznym powszechne by\u0142o przekonanie, \u017ce wojna powinna pozosta\u0107&nbsp;<em>extrema ratio<\/em>, otoczon\u0105 \u015bcis\u0142ymi ograniczeniami etycznymi i prawnymi, a w ka\u017cdym razie podporz\u0105dkowan\u0105 politycznemu horyzontowi pokoju. Nawi\u0105zuj\u0105c do przemian, kt\u00f3re dokona\u0142y si\u0119 w okresie mi\u0119dzywojennym, po II wojnie \u015bwiatowej nast\u0105pi\u0142 prze\u0142om: pok\u00f3j zosta\u0142 umieszczony w centrum \u0142adu mi\u0119dzynarodowego, o czym \u015bwiadczy szczeg\u00f3lnie&nbsp;<em>Karta Narod\u00f3w Zjednoczonych<\/em>, kt\u00f3ra stawia sobie za cel \u201euchroni\u0107 przysz\u0142e pokolenia od kl\u0119ski wojny\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn181\">[181]<\/a>; wiele konstytucji narodowych, id\u0105c w tym samym kierunku, ogranicza\u0142o si\u0119ganie po bro\u0144 do przypadk\u00f3w skrajnych i \u015bci\u015ble ograniczonych. Nawet podczas zimnej wojny \u2013 mimo istnienia powa\u017cnych konflikt\u00f3w \u2013 trwa\u0142a \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce za wszelk\u0105 cen\u0119 nale\u017cy unikn\u0105\u0107 nowego konfliktu \u015bwiatowego.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>190.&nbsp;<\/strong>Dzi\u015b natomiast jeste\u015bmy \u015bwiadkami prawdziwej zmiany paradygmatu w dyskursie publicznym i w decyzjach dotycz\u0105cych zbroje\u0144, wraz z niepokoj\u0105c\u0105 rehabilitacj\u0105 wojny jako narz\u0119dzia polityki mi\u0119dzynarodowej, podczas gdy ulegaj\u0105 erozji w\u0142a\u015bnie te kryteria etyczne, kt\u00f3re ogranicza\u0142y jej stosowanie. Przed\u0142u\u017caj\u0105ce si\u0119 konflikty regionalne, eskalacja napi\u0119\u0107 i wzajemne gro\u017aby staj\u0105 si\u0119 niemal czym\u015b zwyczajnym, a ponadto powracaj\u0105 formy konfliktu s\u0142u\u017c\u0105cego ekspansji terytorialnej, kt\u00f3re uwa\u017cano za przezwyci\u0119\u017cone. Opinia publiczna jest stopniowo ukierunkowywana i przyzwyczajana przez spolaryzowane narracje medialne, cz\u0119sto wzmacniane przez algorytmy, kt\u00f3re premiuj\u0105 konfrontacj\u0119 i przeciwstawianie.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>191.&nbsp;<\/strong>Jeste\u015bmy tak\u017ce \u015bwiadkami niepokoj\u0105cej utraty pami\u0119ci historycznej. S\u0142abni\u0119cie bezpo\u015bredniego \u015bwiadectwa&nbsp;<em>Shoah<\/em>&nbsp;oraz obu wojen \u015bwiatowych u\u0142atwia wybi\u00f3rcze albo zniekszta\u0142cone przepisywanie przesz\u0142o\u015bci, w klimacie, w kt\u00f3rym fa\u0142szywe wiadomo\u015bci i manipulacje narracyjne zaciemniaj\u0105 przyswojone lekcje. Bez \u017cywej pami\u0119ci o okrucie\u0144stwach wojny istnieje ryzyko podejmowania decyzji politycznych jedynie na podstawie kalkulacji si\u0142y, pozbawionych wizji d\u0142ugofalowych konsekwencji.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>192.<\/strong>&nbsp;Do tego wszystkiego dochodzi nowy i rozstrzygaj\u0105cy element: wymiar medialny i cyfrowy. Sieci komunikacyjne, rozdrobnione \u015brodowiska informacyjne oraz algorytmy nagradzaj\u0105ce konfrontacj\u0119 mog\u0105 wzmacnia\u0107 polaryzacj\u0119 i resentyment, przyspiesza\u0107 propagand\u0119 i utrudnia\u0107 wsp\u00f3lne rozeznawanie. W ten spos\u00f3b wojna jest nie tylko prowadzona, lecz tak\u017ce przygotowywana kulturowo poprzez upraszczaj\u0105ce narracje, logik\u0119 \u201eprzyjaciel-wr\u00f3g\u201d, dezinformacj\u0119 i l\u0119k. Gdy s\u0142abnie pami\u0119\u0107 historyczna i rozmywaj\u0105 si\u0119 kryteria etyczne chroni\u0105ce ludno\u015b\u0107 cywiln\u0105 i najs\u0142abszych, \u0142atwiej przedstawi\u0107 przemoc jako co\u015b koniecznego, nieuchronnego, a nawet \u201eczystego\u201d. To w\u0142a\u015bnie w takim klimacie ludzko\u015b\u0107 stacza si\u0119 w brutaln\u0105 kultur\u0119 pot\u0119gi, w kt\u00f3rej pok\u00f3j nie jawi si\u0119 ju\u017c jako zadanie do wykonania, lecz jako niepewna przerwa mi\u0119dzy konfliktami. Dzi\u015b bardziej ni\u017c kiedykolwiek trzeba potwierdzi\u0107 przezwyci\u0119\u017cenie teorii \u201ewojny sprawiedliwej\u201d, zbyt cz\u0119sto przywo\u0142ywanej w celu usprawiedliwiania wszelkiej wojny, przy r\u00f3wnoczesnym zachowaniu prawa do uprawnionej obrony, rozumianej w sensie naj\u015bci\u015blejszym<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn182\">[182]<\/a>. Ludzko\u015b\u0107 dysponuje \u015brodkami o wiele skuteczniejszymi i bardziej sprzyjaj\u0105cymi ludzkiemu \u017cyciu w mierzeniu si\u0119 z konfliktami \u2013 narz\u0119dziami takimi jak dialog, dyplomacja i przebaczenie. Uciekanie si\u0119 do si\u0142y, przemocy i broni \u015bwiadczy o ub\u00f3stwie relacyjnym, kt\u00f3re zawsze poci\u0105ga za sob\u0105 katastrofalne konsekwencje dla ludno\u015bci cywilnej.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Si\u0142a bez ogranicze\u0144<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>193.<\/strong>&nbsp;Jednym z decyduj\u0105cych element\u00f3w obecnej sytuacji jest rozw\u00f3j przemys\u0142u zbrojeniowego, kt\u00f3ry w niekt\u00f3rych pa\u0144stwach sta\u0142 si\u0119 kluczowym sektorem gospodarki. \u015acis\u0142e powi\u0105zanie interes\u00f3w ekonomicznych, struktur wojskowych i decyzji politycznych tworzy \u201enar\u00f3d uzbrojony\u201d, w kt\u00f3rym wojna jawi si\u0119 niemal jako naturalna kontynuacja polityki, a rynek zbrojeniowy staje si\u0119 autonomicznym motorem decyzji wojennych. Nie mo\u017cemy pomija\u0107 ogromnych interes\u00f3w ekonomicznych stoj\u0105cych za wojn\u0105. Przemys\u0142 zbrojeniowy i kraje dostarczaj\u0105ce bro\u0144 czerpi\u0105 zyski z rynku, kt\u00f3ry rozwija si\u0119 w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki konfliktom. W tym sensie istnieje r\u00f3wnie\u017c logika ekonomiczna, kt\u00f3ra przyczynia si\u0119 do podsycania napi\u0119\u0107 w r\u00f3\u017cnych regionach \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>194.<\/strong>&nbsp;Arsena\u0142y wojskowe zn\u00f3w skupiaj\u0105 na sobie uwag\u0119. W przesz\u0142o\u015bci uznanie zagro\u017cenia ze strony broni zdolnej zniszczy\u0107 ca\u0142\u0105 ludzko\u015b\u0107 sprzyja\u0142o procesom odpr\u0119\u017cenia i negocjacjom na rzecz rozbrojenia. Niestety, oddalili\u015bmy si\u0119 od tej perspektywy, a rozw\u00f3j arsena\u0142\u00f3w nuklearnych \u2013 \u0142\u0105cznie z perspektyw\u0105 ich u\u017cycia \u201etaktycznego\u201d \u2013 sprawia, \u017ce si\u0119gni\u0119cie po tak\u0105 bro\u0144 wydaje si\u0119 mo\u017cliwo\u015bci\u0105 coraz mniej odleg\u0142\u0105. W tym kontek\u015bcie wej\u015bcie w \u017cycie w 2021 r.&nbsp;<em>Traktatu o zakazie broni j\u0105drowej<\/em>, popieranego przez ponad siedemdziesi\u0105t pa\u0144stw, stanowi wa\u017cny znak, lecz grozi tym, \u017ce pozostanie w znacznej mierze symbolem, poniewa\u017c g\u0142\u00f3wne mocarstwa atomowe do niego nie przyst\u0119puj\u0105. W ten spos\u00f3b upowszechni\u0142o si\u0119 b\u0142\u0119dne przekonanie, \u017ce odstraszanie nuklearne jest niezb\u0119dnym warunkiem bezpiecze\u0144stwa, co w rezultacie nap\u0119dza nowy i trudny do kontrolowania wy\u015bcig zbroje\u0144, kt\u00f3remu towarzyszy stopniowe demontowanie porozumie\u0144 o redukcji broni j\u0105drowej oraz rozw\u00f3j \u201ezminiaturyzowanych\u201d pocisk\u00f3w, przez co \u0142atwiej jest uzna\u0107 ich u\u017cycie za realn\u0105 opcj\u0119.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>195.<\/strong>&nbsp;T\u0119 sam\u0105 logik\u0119 wida\u0107 w konfliktach konwencjonalnych: si\u0142a militarna, s\u0142abo\u015b\u0107 inicjatyw dyplomatycznych i z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 wchodz\u0105cych w gr\u0119 interes\u00f3w sprzyjaj\u0105 konfliktom, kt\u00f3re maj\u0105 tendencj\u0119 do przed\u0142u\u017cania si\u0119, co wi\u0105\u017ce si\u0119 z ogromnymi kosztami ludzkimi i \u015brodowiskowymi. O wiele \u0142atwiej jest rozpocz\u0105\u0107 wojn\u0119 ni\u017c j\u0105 zatrzyma\u0107, a jednak refleksja nad zapobieganiem konfliktom pozostaje dramatycznie marginalna.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>196.<\/strong>&nbsp;Obraz ten staje si\u0119 jeszcze bardziej niestabilny z powodu obecno\u015bci nowych uzbrojonych podmiot\u00f3w \u2013 grup d\u017cihadystycznych, prywatnych boj\u00f3wek, siatek przest\u0119pczych \u2013 kt\u00f3re wyznaczaj\u0105 kres pa\u0144stwowego monopolu na u\u017cycie si\u0142y. Cz\u0119sto podmioty te \u0142\u0105cz\u0105 niejasne motywacje ideologiczne z bardzo konkretnymi interesami ekonomicznymi, przemieniaj\u0105c wojn\u0119 w prawdziwy spos\u00f3b \u017cycia dla ca\u0142ych pokole\u0144 m\u0142odych ludzi i dzieci: celem nie jest ju\u017c okre\u015blone zwyci\u0119stwo, lecz podtrzymywanie konfliktu jako \u017ar\u00f3d\u0142a w\u0142adzy i dochod\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Bro\u0144 i&nbsp;<a><\/a>sztuczna inteligencja<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>197.<\/strong>&nbsp;Z tym scenariuszem \u0142\u0105czy si\u0119 nieustanny rozw\u00f3j system\u00f3w uzbrojenia, a zw\u0142aszcza broni zwi\u0105zanej z AI. Stolica Apostolska zauwa\u017cy\u0142a niedawno, \u017ce rosn\u0105ca \u0142atwo\u015b\u0107, z jak\u0105 mo\u017cna wykorzystywa\u0107 systemy uzbrojenia o autonomii operacyjnej, sprawia, \u017ce wojna staje si\u0119 bardziej \u201ewykonalna\u201d i mniej podlega ludzkiej kontroli, sprzeciwiaj\u0105c si\u0119 zasadzie, wedle kt\u00f3rej u\u017cycie si\u0142y zbrojnej powinno by\u0107 ostateczno\u015bci\u0105 w przypadku uprawnionej obrony<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn183\">[183]<\/a>. Dlatego rozw\u00f3j i wykorzystywanie sztucznej inteligencji w dzia\u0142aniach wojennych musz\u0105 zosta\u0107 poddane najsurowszym ograniczeniom etycznym \u2013 z poszanowaniem godno\u015bci cz\u0142owieka i \u015bwi\u0119to\u015bci \u017cycia \u2013 tak aby zapobiec wy\u015bcigowi zbroje\u0144<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn184\">[184]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>198.<\/strong>&nbsp;Niekiedy m\u00f3wi si\u0119 o \u201esztucznych podmiotach moralnych\u201d, jak gdyby maszyna mog\u0142a zagwarantowa\u0107 \u2013 z wi\u0119ksz\u0105 konsekwencj\u0105 ni\u017c cz\u0142owiek \u2013 rozr\u00f3\u017cnienie mi\u0119dzy dobrem a z\u0142em. Tymczasem s\u0105d moralny nie daje si\u0119 sprowadzi\u0107 do oblicze\u0144: zak\u0142ada on sumienie, osobist\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 i uznanie drugiego cz\u0142owieka za osob\u0119. Dlatego nie wolno powierza\u0107 sztucznym systemom decyzji \u015bmierciono\u015bnych ani w og\u00f3le nieodwracalnych. Nie istnieje \u017caden algorytm, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by uczyni\u0107 wojn\u0119 moralnie dopuszczaln\u0105. Sztuczna inteligencja nie odbiera konfliktowi jego wewn\u0119trznie nieludzkiego charakteru: mo\u017ce jedynie uczyni\u0107 go szybszym i bardziej bezosobowym, obni\u017caj\u0105c pr\u00f3g uciekania si\u0119 do przemocy i przemieniaj\u0105c obron\u0119 w operacyjne przewidywanie, przy czym ofiary zostaj\u0105 zredukowane do danych. W ten spos\u00f3b przyzwyczaja nas ona do my\u015bli, \u017ce przemoc jest nieuchronna i trzeba j\u0105 jedynie optymalizowa\u0107. Dlatego spraw\u0105 najwy\u017cszej wagi jest wprowadzanie warto\u015bci i roztropnego os\u0105du w programowanie tworzonych przez nas sztucznych system\u00f3w, tak aby mog\u0142y one przyczynia\u0107 si\u0119 do budowania ekosystemu moralnego, w kt\u00f3rym ludzie b\u0119d\u0105 bardziej zdolni do s\u0142uchania w\u0142asnego sumienia, a modelom AI zostan\u0105 wyznaczone w\u0142a\u015bciwe granice.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>199.<\/strong>&nbsp;Nie wystarczy og\u00f3lnikowo odwo\u0142ywa\u0107 si\u0119 do etyki: trzeba wskaza\u0107 konkretne kryteria rozeznawania. Pierwsze dotyczy odpowiedzialno\u015bci osobistej. Gdy decyzja o ataku ulega automatyzacji albo staje si\u0119 nieprzejrzysta, wzrasta ryzyko uchylenia si\u0119 od odpowiedzialno\u015bci. Dlatego \u0142a\u0144cuch odpowiedzialno\u015bci musi pozostawa\u0107 identyfikowalny i weryfikowalny: ten, kto projektuje, kto trenuje, kto wydaje zgod\u0119, kto u\u017cywa, powinien m\u00f3c zda\u0107 spraw\u0119 ze swoich wybor\u00f3w. Drugie kryterium dotyczy czasu os\u0105du moralnego. Sztuczna inteligencja ma tendencj\u0119 do skracania czasu podejmowania decyzji; tymczasem na wojnie nieodwracalne decyzje nie mog\u0105 mie\u0107 za nadrz\u0119dne kryteria szybko\u015bci i skuteczno\u015bci. Trzecim kryterium jest identyfikacjaoraz ochrona ludno\u015bci cywilnej. Ka\u017cda technologia, kt\u00f3ra u\u0142atwia uderzenie bez ogl\u0105dania twarzy drugiej osoby, obni\u017ca moralny pr\u00f3g konfliktu. Wyb\u00f3r cel\u00f3w i u\u017cycie si\u0142y nie mog\u0105 zaciera\u0107 r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy walcz\u0105cymi i niewalcz\u0105cymi ani lekcewa\u017cy\u0107 skutk\u00f3w dla bezbronnej ludno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>200.&nbsp;<\/strong>Z tych kryteri\u00f3w wynikaj\u0105 pewne nienegocjowalne wymagania. Przede wszystkim, w odniesieniu do ka\u017cdego systemu u\u017cywanego w dzia\u0142aniach wojennych musz\u0105 by\u0107 zapewnione identyfikowalno\u015b\u0107 i mo\u017cliwo\u015b\u0107 odtworzenia procesu decyzyjnego, tak aby odpowiedzialno\u015b\u0107 i ewentualna wina nie rozp\u0142ywa\u0142y si\u0119 \u201ew maszynie\u201d. Po drugie, decyzja o u\u017cyciu \u015bmierciono\u015bnej si\u0142y nie mo\u017ce by\u0107 powierzana procesom nieprzejrzystym ani zautomatyzowanym, lecz musi pozostawa\u0107 pod rzeczywist\u0105, \u015bwiadom\u0105 i odpowiedzialn\u0105 kontrol\u0105 cz\u0142owieka. Wreszcie, konieczne jest ustanowienie wsp\u00f3lnych zasad, r\u00f3wnie\u017c na poziomie mi\u0119dzynarodowym, kt\u00f3re powstrzymaj\u0105 wy\u015bcig zbroje\u0144 technologicznych i zapewni\u0105 szczeg\u00f3ln\u0105 ochron\u0119 ludno\u015bci cywilnej oraz infrastruktury niezb\u0119dnej dla jej przetrwania.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Kryzys multilateralizmu<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>201.&nbsp;<\/strong>Kultura pot\u0119gi wyrasta r\u00f3wnie\u017c z kryzysu systemu multilateralnego. Instytucje powo\u0142ane do strze\u017cenia idei wsp\u00f3lnego losu narod\u00f3w i \u015bwiatowego dobra wsp\u00f3lnego wydaj\u0105 si\u0119 os\u0142abione, nie tylko z powodu ogranicze\u0144 strukturalnych, lecz tak\u017ce dlatego, \u017ce cz\u0119sto brakuje wsp\u00f3lnej woli, by je wspiera\u0107, reformowa\u0107 i uznawa\u0107 ich autorytet moralny. Zamiast i\u015b\u0107 naprz\u00f3d, cofamy si\u0119 wobec historycznego prze\u0142omu XX w. Po 1989 r. upadkowi re\u017cim\u00f3w komunistycznych w Europie towarzyszy\u0142a globalizacja o charakterze g\u0142\u00f3wnie gospodarczym, pozbawiona odpowiedniej architektury politycznej zdolnej podtrzymywa\u0107 dialog i pok\u00f3j. Niemal \u015blepo powierzono rynkom zdolno\u015b\u0107 do tworzenia dobrobytu, demokracji i stabilno\u015bci, podczas gdy w rzeczywisto\u015bci globalizacja nie zrodzi\u0142a automatycznie jedno\u015bci ani pokoju, lecz wywo\u0142a\u0142a reakcje fundamentalistyczne, to\u017csamo\u015bciowe i nacjonalistyczne. Rezultat ten daleki jest od autentycznego multilateralizmu: przypomina raczej nieuporz\u0105dkowan\u0105 i konfliktow\u0105 wielobiegunowo\u015b\u0107, w kt\u00f3rej g\u00f3r\u0119 bierze nieufno\u015b\u0107 wobec drugiego.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>202.<\/strong>&nbsp;Powraca pokusa budowania to\u017csamo\u015bci zbiorowej w opozycji do wroga, podsycaj\u0105c narracje, w kt\u00f3rych ka\u017cdy przedstawia siebie jako ofiar\u0119 uprawnion\u0105 do odwetu. Upraszczanie rzeczywisto\u015bci do schemat\u00f3w \u2013 \u201enajpierw ja\u201d, \u201eprzyjaciel-wr\u00f3g\u201d, \u201emy-oni\u201d \u2013 u\u0142atwia podejmowanie decyzji cz\u0119sto nieodpowiedzialnych, kt\u00f3re podkopuj\u0105 wzajemne zaufanie mi\u0119dzy narodami. Si\u0142a prawa mi\u0119dzynarodowego zostaje w ten spos\u00f3b zast\u0105piona rzekomym \u201eprawem silniejszego\u201d, a jego narz\u0119dzia \u2013 od trybuna\u0142\u00f3w w\u0142a\u015bciwych w sprawach zbrodni wojennych po s\u0105dy powo\u0142ane do rozstrzygania spor\u00f3w mi\u0119dzy pa\u0144stwami \u2013 bywaj\u0105 cz\u0119sto omijane albo os\u0142abiane, z katastrofalnymi skutkami dla kultury politycznej i dla wsp\u00f3\u0142\u017cycia spo\u0142ecznego<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn185\">[185]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>203.&nbsp;<\/strong>W tym kontek\u015bcie budowanie pokoju zesz\u0142o na dalszy plan: wsp\u00f3\u0142praca na rzecz rozwoju, rozbrojenie, zapobieganie konfliktom i budowanie wzajemnego zaufania s\u0105 odk\u0142adane na bok w imi\u0119 logiki pot\u0119gi. W ten spos\u00f3b s\u0142abn\u0105 r\u00f3wnie\u017c osi\u0105gni\u0119cia prawa humanitarnego: zasada proporcjonalno\u015bci w odpowiedzi na akty agresji, ochrona dost\u0119pu do wody, \u017cywno\u015bci i d\u00f3br podstawowych, poszanowanie \u017cycia ludno\u015bci cywilnej i dzieci \u2013 wszystko to bywa traktowane jak naiwne wspomnienia przesz\u0142o\u015bci.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Rzekomy realizm polityczny<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>204.&nbsp;<\/strong>\u017byjemy w czasach znacznej \u015blepoty duchowej i kulturowej. Fa\u0142szywy pragmatyzm zach\u0119ca do odcinania korzeni pami\u0119ci, jak gdyby mo\u017cna by\u0142o zapocz\u0105tkowa\u0107 swego rodzaju \u201enowe stworzenie\u201d oderwane od przesz\u0142o\u015bci; tak\u017ce ci, kt\u00f3rzy odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 do wielkich zasad moralnych, mog\u0105 popa\u015b\u0107 w ten historyczny nihilizm, \u0142udz\u0105c si\u0119, \u017ce okrucie\u0144stwa XX w. nie mog\u0105 si\u0119 ju\u017c powt\u00f3rzy\u0107. W rzeczywisto\u015bci te same mechanizmy powracaj\u0105 pod nowymi postaciami. Na nowo zdaje si\u0119 narzuca\u0107 logika r\u00f3wnowagi zbrojnej i odstraszania. Jednak w przeciwie\u0144stwie do dwubiegunowego scenariusza z czas\u00f3w zimnej wojny, dzi\u015b mno\u017cenie si\u0119 podmiot\u00f3w i front\u00f3w konfliktu sprawia, \u017ce logika ta staje si\u0119 coraz mniej stabilna. Eskalacja konflikt\u00f3w popycha ku wojnom asymetrycznym i \u201ehybrydowym\u201d, prowadzonym tak\u017ce na polu gospodarczym, finansowym i informatycznym, z wykorzystaniem dezinformacji i kampanii podsycaj\u0105cych l\u0119k, maj\u0105cych na celu wywarcie wp\u0142ywu na opini\u0119 publiczn\u0105. W wielu krajach, tak\u017ce na globalnym Po\u0142udniu, wzrost wydatk\u00f3w wojskowych przedstawiany jest jako jedyna odpowied\u017a na niepewn\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107 albo na postrzegane zagro\u017cenia, podczas gdy rzeczywisty koszt ponosz\u0105 najbiedniejsi, kt\u00f3rzy widz\u0105, jak kurcz\u0105 si\u0119 \u015brodki przeznaczone na ochron\u0119 zdrowia, kszta\u0142cenie i pomoc spo\u0142eczn\u0105.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>205.<\/strong>&nbsp;U podstaw tego wszystkiego le\u017cy fa\u0142szywy \u201erealizm\u201d, oparty nie tylko na utrwalonej logice si\u0142y, lecz tak\u017ce na pewnym przekonaniu kulturowym i antropologicznym, jakoby wojna by\u0142a nieuchronnie cz\u0119\u015bci\u0105 ludzkiej natury. Zawsze tak by\u0142o \u2013 jak si\u0119 powiada \u2013 z wyj\u0105tkiem kr\u00f3tkich przerw, i tak b\u0119dzie zawsze! A zatem problemem nie jest ju\u017c pok\u00f3j, utracony jako punkt odniesienia na arenie mi\u0119dzynarodowej, lecz to, jak i kiedy podj\u0105\u0107 dzia\u0142ania militarne, przy r\u00f3wnoczesnym utrzymywaniu, \u017ce nieprzygotowanie si\u0119 do starcia by\u0142oby nieodpowiedzialne. Natomiast tym, co jest naprawd\u0119 nieodpowiedzialne, jest w\u0142a\u015bnie&nbsp;<em>Realpolitik<\/em>&nbsp;\u2013 ta posta\u0107 politycznego \u201erealizmu\u201d, kt\u00f3ra zasiewa w sumieniach i kulturze pogodzenie si\u0119 z wojn\u0105 jako z czym\u015b nieuniknionym, a pok\u00f3j i dialog przedstawia jako postawy utopijne albo irracjonalne, rzekomo ignoruj\u0105ce istniej\u0105ce zagro\u017cenia. Tymczasem pok\u00f3j nie jest naiwn\u0105 nadziej\u0105 ani jedynie brakiem wojny: jest owocem \u2013 zawsze mo\u017cliwym \u2013 sprawiedliwo\u015bci i mi\u0142osierdzia.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>206.<\/strong>&nbsp;W takiej atmosferze nihilizm i pragmatyzm splataj\u0105 si\u0119 ze sob\u0105 i prowadz\u0105 do normalizacji najci\u0119\u017cszych b\u0142\u0119d\u00f3w: religijne ekstremizmy i fanatyzmy to\u017csamo\u015bciowe sprzymierzaj\u0105 si\u0119 z irracjonalnym ekonomizmem, podczas gdy polityka z \u0142atwo\u015bci\u0105 ucieka si\u0119 do dezinformacji, o\u015bmieszania przeciwnika oraz systematycznego budowania l\u0119k\u00f3w i resentyment\u00f3w. W ten spos\u00f3b odmienno\u015b\u0107 drugiego coraz cz\u0119\u015bciej bywa postrzegana jako zagro\u017cenie, podsycaj\u0105c pragnienie posiadania, ch\u0119\u0107 dominacji, ambicje hegemoniczne, nadu\u017cycia w\u0142adzy i l\u0119k przed r\u00f3\u017cnic\u0105, a zarazem przygotowuj\u0105c grunt, na kt\u00f3rym nowe konflikty mog\u0105 dojrzewa\u0107 niemal niezauwa\u017calnie<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn186\">[186]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>207.<\/strong>&nbsp;Jest to podatny grunt dla nowych wojen, by\u0107 mo\u017ce jeszcze gro\u017aniejszych ni\u017c dawne, poniewa\u017c maj\u0105 one tendencj\u0119 do przekraczania wszelkich granic etycznych. To, co niegdy\u015b uwa\u017cano za niedopuszczalne, dzi\u015b mo\u017ce by\u0107 realizowane niemal bez wahania, podczas gdy reakcja mi\u0119dzynarodowa dostosowuje si\u0119 raczej do wygody poszczeg\u00f3lnych rz\u0105d\u00f3w ni\u017c do obiektywnej wagi fakt\u00f3w. Decyzje wydaj\u0105 si\u0119 dzi\u015b podyktowane niemal wy\u0142\u0105cznie rachunkiem ekonomicznym, podtrzymywanym przez medialne z\u0142udzenia, sztucznie wytwarzane euforie i \u201emarzenia\u201d, kt\u00f3re nieuchronnie si\u0119 rozpadaj\u0105, rodz\u0105c frustracj\u0119 i now\u0105 przemoc. Gdy cz\u0142owiek daje si\u0119 przekona\u0107, \u017ce nic nie jest naprawd\u0119 prawdziwe, a \u201ezasady\u201d s\u0105 jedynie pust\u0105 os\u0142on\u0105, w samych sercach os\u00f3b zapala si\u0119 lont nowych wybuch\u00f3w nietolerancji i agresji.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>208.<\/strong>&nbsp;W tym scenariuszu pozostaje otwarte pytanie o realne zabezpieczenia przed now\u0105 przemoc\u0105. Kiedy jaka\u015b kultura normalizuje i usprawiedliwia konflikt, pojawia si\u0119 niebezpieczna pochylnia: to, co dzi\u015b wydaje si\u0119 nie do pomy\u015blenia, jutro mo\u017ce zosta\u0107 uznane za akceptowalne na podstawie kalkulacji u\u017cyteczno\u015bci albo bezpiecze\u0144stwa. W krajach naznaczonych powa\u017cnymi napi\u0119ciami spo\u0142ecznymi nie mo\u017cemy wykluczy\u0107, \u017ce kto\u015b w ko\u0144cu uzna konflikt zbrojny za skuteczny spos\u00f3b odwr\u00f3cenia uwagi od problem\u00f3w wewn\u0119trznych i za narz\u0119dzie cynicznego zarz\u0105dzania trudno\u015bciami.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>209.<\/strong>&nbsp;Szczeg\u00f3lna odpowiedzialno\u015b\u0107 spoczywa na tych, kt\u00f3rzy dzia\u0142aj\u0105 w \u015bwiecie bada\u0144 naukowych. Wszyscy uczestnicy tej dziedziny \u2013 naukowcy, przedsi\u0119biorcy, inwestorzy, w\u0142adze akademickie, politycy i inni \u2013 s\u0105 wezwani do dzia\u0142ania w duchu przejrzysto\u015bci i odpowiedzialno\u015bci, przy zachowaniu \u017cywej \u015bwiadomo\u015bci szerokiego kontekstu, w jakim osadzony jest wsp\u00f3\u0142tworzony przez nich post\u0119p technologiczny, w tym ten zwi\u0105zany z AI. Kiedy cz\u0142owiek ogranicza si\u0119 do patrzenia wy\u0142\u0105cznie na w\u0142asn\u0105 dziedzin\u0119, \u0142udzi si\u0119, \u017ce wykonuje zadanie moralnie neutralne i uchyla si\u0119 od pyta\u0144 o cele ostateczne, kt\u00f3re ukierunkowuj\u0105 okre\u015blone eksperymenty; w ten spos\u00f3b nara\u017ca si\u0119 na wsp\u00f3\u0142udzia\u0142, by\u0107 mo\u017ce niezamierzony, w z\u0142owrogich projektach, kt\u00f3re zasilaj\u0105 nowe formy przemocy, manipulacji i dominacji.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong>Budowa\u0107 cywilizacj\u0119 mi\u0142o\u015bci<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>210.<\/strong>&nbsp;Budowanie \u015bwiata pozostaj\u0105cego w permanentnym stanie wojny jest z\u0142em i trzeba to nazwa\u0107 po imieniu. Taki spos\u00f3b opisu rzeczywisto\u015bci, w kt\u00f3rej \u017cyjemy, mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119 ponury albo pesymistyczny, uwa\u017cam jednak, \u017ce jest to os\u0105d konieczny. Perspektywa chrze\u015bcija\u0144ska nie wyczerpuje si\u0119 jednak w samym pi\u0119tnowaniu z\u0142a. Patrzymy na histori\u0119 w \u015bwietle Ukrzy\u017cowanego i Zmartwychwsta\u0142ego, kt\u00f3remu Ojciec da\u0142 \u201ewszelk\u0105 w\u0142adz\u0119 w niebie i na ziemi\u201d (<em>Mt<\/em>&nbsp;28, 18). Nie interpretujemy tera\u017aniejszo\u015bci jako zamkni\u0119tego przeznaczenia, lecz jako przestrze\u0144 otwart\u0105 na nawr\u00f3cenie osobiste i wsp\u00f3lnotowe. Wierzymy w si\u0142\u0119 Kr\u00f3lestwa, kt\u00f3re rozwija si\u0119 z ma\u0142o\u015bci ziarnka gorczycy, jak ziarno, kt\u00f3re raz zasiane kie\u0142kuje i wzrasta (por.&nbsp;<em>Mk<\/em>&nbsp;4, 26\u201332). Podczas gdy otacza nas zgie\u0142k zam\u0119tu, dobro wzrasta z ziemi w milczeniu. Jak m\u00f3wi prorok: \u201eOto Ja dokonuj\u0119 rzeczy nowej; pojawia si\u0119 w\u0142a\u015bnie. Czy\u017c jej nie poznajecie?\u201d (<em>Iz<\/em>&nbsp;43, 19).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>211.<\/strong>&nbsp;Potwierdza to uwa\u017cna lektura historii. Nawet w najciemniejszych nocach Pan wzbudza m\u0119\u017cczyzn i kobiety zdolnych do tego, by nie ulega\u0107 rezygnacji i wytrwale trwa\u0107 przy dobru: s\u0105 to osoby, kt\u00f3re chroni\u0105 s\u0142abych i otwieraj\u0105 bramy pojednania. Pami\u0119\u0107 o \u015bwi\u0119tych i sprawiedliwych, o tak cz\u0119sto zapomnianych budowniczych pokoju, ukazuje, \u017ce \u0142aska nie usuwa konfliktu jednym magicznym gestem, lecz rodzi czynny op\u00f3r wobec z\u0142a i zaskakuj\u0105c\u0105 kreatywno\u015b\u0107 w czynieniu dobra. Chrze\u015bcijanie dostrzegaj\u0105 ciemno\u015bci i nazywaj\u0105 je po imieniu, ale nie zatrzymuj\u0105 si\u0119 na ich kontemplowaniu: znaj\u0105 \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 i wiedz\u0105, \u017ce ciemno\u015b\u0107 jej nie ogarn\u0119\u0142a i nie mo\u017ce jej zwyci\u0119\u017cy\u0107 (por.&nbsp;<em>J<\/em>&nbsp;1, 5). Dlatego s\u0142u\u017c\u0105 dobru tak\u017ce tam, gdzie wydaje si\u0119, \u017ce ostatnie s\u0142owo nale\u017cy do cierpienia, podtrzymywani przez nadziej\u0119 teologaln\u0105, kt\u00f3ra wyznacza rzeczywisto\u015bci horyzont i kierunek.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Wszyscy&nbsp;mo\u017cemy wnie\u015b\u0107 sw\u00f3j wk\u0142ad<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>212.<\/strong>&nbsp;W tym miejscu pojawia si\u0119 jednak subtelna pokusa: my\u015blenie, \u017ce problemy s\u0105 zbyt wielkie, a my zbyt mali, i \u017ce wobec tego nasze wybory niczego nie zmieniaj\u0105. Jest to elegancka forma kapitulacji, cz\u0119sto ukrywaj\u0105ca si\u0119 pod mask\u0105 realizmu. Oczywi\u015bcie, nie wszyscy maj\u0105 tak\u0105 sam\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 oddzia\u0142ywania na rzeczywisto\u015b\u0107: jedni sprawuj\u0105 w\u0142adz\u0119, inni decyduj\u0105 o inwestycjach, kieruj\u0105 instytucjami, prowadz\u0105 badania naukowe, wychowuj\u0105, informuj\u0105, wytwarzaj\u0105; s\u0105 te\u017c tacy, kt\u00f3rzy zdaj\u0105 si\u0119 mie\u0107 jedynie w\u0142asne \u017cycie codzienne. A jednak nikt nie jest pozbawiony odpowiedzialno\u015bci. Ka\u017cdy dysponuje w\u0142asn\u0105 przestrzeni\u0105 dzia\u0142ania i w\u0142a\u015bnie tam \u2013 a nie gdzie indziej \u2013 jest wezwany do wyboru, czy podsyca\u0107 logik\u0119 si\u0142y (cho\u0107by tylko przez oboj\u0119tno\u015b\u0107, cynizm, k\u0142amstwo czy nienawi\u015b\u0107), czy te\u017c strzec logiki pokoju (przez prawd\u0119, umiar, blisko\u015b\u0107 i trosk\u0119).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>213.&nbsp;<\/strong>Pewien pisarz katolicki XX w., John Ronald Reuel Tolkien, ustami jednego z bohater\u00f3w swojej powie\u015bci wyrazi\u0142 nasz\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 w ten spos\u00f3b: \u201eAle nie do nas nale\u017cy panowanie nad wszystkimi falami przep\u0142ywaj\u0105cymi przez ten \u015bwiat; my mamy za zadanie zrobi\u0107, co w naszej mocy, dla tej epoki, w kt\u00f3rej \u017cyjemy, wytrzebi\u0107 chwasty ze znanego nam pola, aby przekaza\u0107 nast\u0119pcom rol\u0119 czyst\u0105, gotow\u0105 do uprawy\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn187\">[187]<\/a>. Cywilizacja mi\u0142o\u015bci nie rodzi si\u0119 z jednego, spektakularnego gestu, lecz z sumy ma\u0142ych i wytrwa\u0142ych akt\u00f3w wierno\u015bci, kt\u00f3re stawiaj\u0105 tam\u0119 dehumanizacji. Dlatego warto zatrzyma\u0107 si\u0119 i rozwa\u017cy\u0107 kilka aspekt\u00f3w tego, w jaki spos\u00f3b ka\u017cdy \u2013 we w\u0142asnej dziedzinie \u2013 mo\u017ce wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107 przy jej budowaniu. Nie roszcz\u0105c sobie pretensji do wyczerpania tematu, proponuj\u0119 pi\u0119\u0107 \u015bcie\u017cek codziennej i publicznej odpowiedzialno\u015bci: rozbraja\u0107 s\u0142owa, budowa\u0107 pok\u00f3j w sprawiedliwo\u015bci, spojrze\u0107 oczami ofiar, piel\u0119gnowa\u0107 zdrowy realizm oraz o\u017cywia\u0107 na nowo dialog i multilateralizm.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Rozbroi\u0107 s\u0142owa<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>214.<\/strong>&nbsp;Pierwszym wk\u0142adem, jaki mo\u017cemy wnie\u015b\u0107 w budowanie bardziej ludzkiej cywilizacji, jest troska o nasze s\u0142owa. \u201eRozbr\u00f3jmy s\u0142owa, a przyczynimy si\u0119 do rozbrojenia \u015bwiata\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn188\">[188]<\/a>. Pot\u0119ga s\u0142\u00f3w jest ogromna i do\u015bwiadczamy jej w codziennej komunikacji, gdy kto\u015b powie nam co\u015b, co zmienia nasze usposobienie \u2013 na lepsze albo na gorsze. \u201ePok\u00f3j zaczyna si\u0119 od ka\u017cdego z nas: od sposobu, w jaki patrzymy na innych, jak ich s\u0142uchamy i jak o nich m\u00f3wimy. W tym sensie spos\u00f3b komunikowania si\u0119 ma znaczenie fundamentalne: musimy powiedzie\u0107 \u00abnie\u00bb wojnie s\u0142\u00f3w i obraz\u00f3w, musimy odrzuci\u0107 paradygmat wojny\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn189\">[189]<\/a>. Wszyscy musimy wi\u0119c uczyni\u0107 rachunek sumienia w odniesieniu do s\u0142\u00f3w, kt\u00f3rych u\u017cywamy, do uprzedze\u0144, jakimi s\u0105 one przenikni\u0119te, oraz do agresji \u2013 jawnej b\u0105d\u017a ukrytej \u2013 kt\u00f3ra w nich tkwi. Mamy realn\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 przyczyniania si\u0119 do dobra za ka\u017cdym razem, gdy m\u00f3wimy prawd\u0119, dajemy m\u0105dr\u0105 rad\u0119, wspieramy tego, kto potrzebuje pocieszenia, pi\u0119tnujemy niesprawiedliwo\u015b\u0107 albo dajemy g\u0142os temu, kto go nie ma.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Budowa\u0107 pok\u00f3j&nbsp;<a><\/a>w sprawiedliwo\u015bci<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>215.<\/strong>&nbsp;Wszyscy, na ka\u017cdym poziomie, mo\u017cemy przyczynia\u0107 si\u0119 do budowania tego, co stanowi fundament pokoju, a mianowicie sprawiedliwo\u015bci. Nie szukamy bowiem jakiegokolwiek pokoju, jakiego\u015b braku konfliktu za wszelk\u0105 cen\u0119, lecz tego prawdziwego pokoju, kt\u00f3ry rodzi si\u0119 ze sprawiedliwo\u015bci. \u201eIstnieje \u015bcis\u0142a zale\u017cno\u015b\u0107 mi\u0119dzy sprawiedliwo\u015bci\u0105 ka\u017cdego cz\u0142owieka a pokojem wszystkich\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn190\">[190]<\/a>. Komentuj\u0105c werset Psalmu: \u201eUca\u0142uj\u0105 si\u0119 sprawiedliwo\u015b\u0107 i pok\u00f3j\u201d (<em>Ps<\/em>&nbsp;85, 11b), \u015bw. Augustyn pisze: \u201eNie ma wszak takiego, kto nie chcia\u0142by pokoju, ale nie wszyscy chc\u0105 czyni\u0107 sprawiedliwo\u015b\u0107. (\u2026) Ale czy\u0144 sprawiedliwo\u015b\u0107, poniewa\u017c sprawiedliwo\u015b\u0107 i pok\u00f3j udzielaj\u0105 sobie poca\u0142unku, nie k\u0142\u00f3c\u0105 si\u0119. Czemu ty k\u0142\u00f3cisz si\u0119 ze sprawiedliwo\u015bci\u0105? Oto sprawiedliwo\u015b\u0107 powiada ci: Nie kradnij, a nie s\u0142uchasz; Nie cudzo\u0142\u00f3\u017c, nie chcesz s\u0142ysze\u0107; Nie czy\u0144 drugiemu, co tobie niemi\u0142e, nie m\u00f3w drugiemu, czego nie chcesz sam pos\u0142ysze\u0107. (\u2026) Chcesz wi\u0119c wej\u015b\u0107 do pokoju? Czy\u0144 sprawiedliwo\u015b\u0107!\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn191\">[191]<\/a>. Nie zniech\u0119cajmy si\u0119 zatem w d\u0105\u017ceniu do sprawiedliwo\u015bci!<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Spojrze\u0107&nbsp;<a><\/a>oczami ofiar<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>216.<\/strong>&nbsp;S\u0105 sytuacje, w kt\u00f3rych \u2013 je\u015bli chcemy pozosta\u0107 lud\u017ami \u2013 musimy porzuci\u0107 wahania i zaj\u0105\u0107 stanowisko. Istniej\u0105 konflikty, wobec kt\u00f3rych nie godzi si\u0119 zachowywa\u0107 neutralno\u015bci i nie wystarcza samo przekonanie o tym, \u017ce nie mamy \u201ewsp\u00f3\u0142udzia\u0142u\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn192\">[192]<\/a>. Gdy stajemy wobec bombardowa\u0144 ludno\u015bci cywilnej, atak\u00f3w na szpitale, szko\u0142y i infrastruktur\u0119 niezb\u0119dn\u0105 do \u017cycia, wobec przemocy dotykaj\u0105cej dzieci, znajdujemy si\u0119 wobec zgorsze\u0144 rani\u0105cych samo cz\u0142owiecze\u0144stwo. Dlatego nie mo\u017cemy pozostawa\u0107 na poziomie abstrakcyjnych analiz. Jak przypomnia\u0142 Papie\u017c Franciszek, musimy \u201edotkn\u0105\u0107 cia\u0142a\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn193\">[193]<\/a>&nbsp;cierpi\u0105cych: patrze\u0107 w twarze, s\u0142ucha\u0107 historii i uznawa\u0107 rany. Bolesne wydarzenia potrzebuj\u0105 zar\u00f3wno rzetelnego opisu historycznego, jak i zachowania w pami\u0119ci: tego pierwszego, aby pr\u00f3bowa\u0107 opowiada\u0107 fakty, a drugiego, aby dawa\u0107 \u015bwiadectwo o tym, co zosta\u0142o prze\u017cyte.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>217.&nbsp;<\/strong>Udzielanie miejsca \u2013 w przekazie informacji i w wychowaniu \u2013 spojrzeniu i g\u0142osowi ofiar pomaga naprawd\u0119 u\u015bwiadomi\u0107 sobie otch\u0142a\u0144 z\u0142a zawart\u0105 w wojnie i \u2013 og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c \u2013 w ka\u017cdej przemocy; pomaga nie uznawa\u0107 logiki konfliktu za co\u015b normalnego; nie odwraca\u0107 wzroku, gdy dochodzi do zniewagi godno\u015bci cz\u0142owieka; pomaga przywraca\u0107 ludziom dotkni\u0119tym przemoc\u0105 godno\u015b\u0107 bycia rozpoznanymi i wys\u0142uchanymi<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn194\">[194]<\/a>. Uwaga po\u015bwi\u0119cana tym g\u0142osom umacnia przekonanie, \u017ce poza brutalnymi mniejszo\u015bciami ludzko\u015b\u0107 nie pragnie wojny. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mo\u017ce by\u0107 w spos\u00f3b szczeg\u00f3lny miejscem \u017cywej pami\u0119ci ofiar. Jak przypomina\u0142 \u015bw. Pawe\u0142 VI, czuje si\u0119 on zobowi\u0105zany uczyni\u0107 w\u0142asnym zar\u00f3wno g\u0142os poleg\u0142ych w minionych wojnach, jak i g\u0142os \u017cyj\u0105cych, kt\u00f3rzy nadal nosz\u0105 ich rany, aby ich krzyk stawa\u0142 si\u0119 wezwaniem do pokoju i zgody, a nie zapowiedzi\u0105 nowych konflikt\u00f3w<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn195\">[195]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Piel\u0119gnowa\u0107 zdrowy&nbsp;<a><\/a>realizm<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>218.<\/strong>&nbsp;Potrzebujemy zdrowego realizmu, kt\u00f3ry pozwala unikn\u0105\u0107 zar\u00f3wno idealizmu politycznego, jak i cynizmu. Istnieje bowiem taki idealizm, kt\u00f3ry \u2013 chc\u0105c ocali\u0107 sw\u00f3j \u015bwiatopogl\u0105d \u2013 wybiera fakty, nagina je i nadaje im nowe nazwy, a\u017c w ko\u0144cu zaczyna \u017cy\u0107 w rzeczywisto\u015bci skonstruowanej na miar\u0119 w\u0142asnych przekona\u0144. Istnieje jednak r\u00f3wnie\u017c realizm zdegenerowany, kt\u00f3ry myli stwierdzenie faktu z rezygnacj\u0105: skoro dominuje si\u0142a, to dochodzi do wniosku, \u017ce powinna ona panowa\u0107. Autentyczny realizm nie rezygnuje z przemieniania \u015bwiata: zaczyna od jasnego dostrze\u017cenia interes\u00f3w, l\u0119k\u00f3w, ogranicze\u0144 i uk\u0142ad\u00f3w si\u0142 w\u0142a\u015bnie po to, by rozezna\u0107, co mo\u017cna rzeczywi\u015bcie osi\u0105gn\u0105\u0107 i jakimi drogami. Nie sprowadza polityki do moralizmu, ale te\u017c nie wydaje jej na pastw\u0119 przemocy: szuka mo\u017cliwych dr\u00f3g, aby pok\u00f3j by\u0142 czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c tylko s\u0142owem \u2013 a wi\u0119c wiarygodnych instytucji, sprawdzalnych gwarancji, cierpliwych negocjacji, zapobiegania konfliktom i ochrony ludno\u015bci cywilnej.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Na nowo&nbsp;o\u017cywi\u0107 dialog<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>219.<\/strong>&nbsp;Aby budowa\u0107 cywilizacj\u0119 mi\u0142o\u015bci, musimy praktykowa\u0107 dialog. Jest on g\u0142\u00f3wnym narz\u0119dziem wsp\u00f3\u0142istnienia mi\u0119dzy osobami i mi\u0119dzy narodami oraz alternatyw\u0105 wobec otwartego konfliktu. Przypomina\u0142 o tym ju\u017c Pius XII u progu II wojny \u015bwiatowej, gdy m\u00f3wi\u0142, \u017ce dzi\u0119ki pokojowi nic si\u0119 nie traci, podczas gdy przez wojn\u0119 mo\u017cna straci\u0107 wszystko, oraz \u017ce ludzie powinni na nowo zacz\u0105\u0107 ze sob\u0105 rozmawia\u0107, poniewa\u017c szczera i wytrwa\u0142a wymiana pogl\u0105d\u00f3w zawsze otwiera mo\u017cliwo\u015b\u0107 znalezienia honorowego rozwi\u0105zania<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn196\">[196]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>220.<\/strong>&nbsp;Dialog jest zwyczajnym wymiarem ludzkiego \u017cycia i nie dotyczy jedynie stosunk\u00f3w mi\u0119dzy pa\u0144stwami. Chodzi o nabycie postawy zdolnej budowa\u0107 wi\u0119zi braterstwa, wynikaj\u0105ce ze s\u0142uchania, szczerego spojrzenia, po\u015bwi\u0119conego czasu, a nawet czasu pozornie straconego razem. Je\u017celi bowiem do\u015bwiadczamy autentycznego spotkania z drugim cz\u0142owiekiem \u2013 z tym, kt\u00f3ry jest odmienny, jest obcokrajowcem, migrantem \u2013 w\u00f3wczas o wiele trudniej jest cho\u0107by wyobrazi\u0107 sobie wojn\u0119.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>221.<\/strong>&nbsp;Na p\u0142aszczy\u017anie politycznej pilnie potrzeba przej\u015bcia od \u201ekultury pot\u0119gi\u201d do autentycznej \u201ekultury negocjacji\u201d, w kt\u00f3rej dialog i relacje dyplomatyczne stan\u0105 si\u0119 zwyczajn\u0105 drog\u0105 mierzenia si\u0119 z konfliktami, jak tego pragn\u0105\u0142 Giorgio La Pira: \u201eMetod\u0119 wojny trzeba zast\u0105pi\u0107 metod\u0105 pokoju: metod\u0105 negocjacji, spotkania, porozumienia; a wi\u0119c metod\u0105 autentycznie ludzk\u0105!\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn197\">[197]<\/a>. \u015awiadomo\u015b\u0107 wsp\u00f3lnego losu narod\u00f3w domaga si\u0119, aby kultura negocjacji coraz bardziej stawa\u0142a si\u0119 wsp\u00f3lnym zobowi\u0105zaniem zar\u00f3wno politycznym, jak i kulturowym, zdolnym stopniowo wyprowadza\u0107 ludzko\u015b\u0107 ze spirali przemocy.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>222.<\/strong>&nbsp;Tym, kt\u00f3rzy maj\u0105 zaszczyt i obowi\u0105zek sprawowania rz\u0105d\u00f3w, pragn\u0119 powt\u00f3rzy\u0107 s\u0142owa, kt\u00f3re wypowiedzia\u0142em na pocz\u0105tku mojego Pontyfikatu: \u201eLudy pragn\u0105 pokoju, a ja, z sercem na d\u0142oni, zwracam si\u0119 do przyw\u00f3dc\u00f3w: spotkajmy si\u0119, rozmawiajmy, negocjujmy! Wojna nigdy nie jest nieunikniona, bro\u0144 mo\u017ce i powinna zamilkn\u0105\u0107, gdy\u017c nie rozwi\u0105zuje problem\u00f3w, lecz je pog\u0142\u0119bia. Do historii bowiem przejdzie ten, kto sieje pok\u00f3j, a nie ten, kto zbiera ofiary; poniewa\u017c inni nie s\u0105 przede wszystkim wrogami, lecz istotami ludzkimi: nie z\u0142ymi, by ich nienawidzi\u0107, lecz osobami, z kt\u00f3rymi trzeba rozmawia\u0107. Odrzu\u0107my manichejskie podzia\u0142y, typowe dla narracji pe\u0142nych przemocy, kt\u00f3re dziel\u0105 \u015bwiat na dobrych i z\u0142ych\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn198\">[198]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>223.<\/strong>&nbsp;W odrzucaniu logiki przemocy rozstrzygaj\u0105c\u0105 rol\u0119 odgrywa dialog mi\u0119dzy religiami, poniewa\u017c w centrum wielkich dr\u00f3g duchowych znajduje si\u0119 or\u0119dzie pokoju<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn199\">[199]<\/a>. Kto pos\u0142uguje si\u0119 imieniem Boga, aby usprawiedliwia\u0107 terroryzm, przemoc albo wojn\u0119, ten zdradza Jego oblicze: walczy\u0107 w imi\u0119 religii znaczy w rzeczywisto\u015bci uderza\u0107 w sam\u0105 religi\u0119<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn200\">[200]<\/a>. \u201eDuch Asy\u017cu\u201d, zapocz\u0105tkowany przez \u015bw. Jana Paw\u0142a II i rozwijany przez zaanga\u017cowanie Papie\u017ca Franciszka \u2013 na przyk\u0142ad w dialogu z Wielkim Imamem Al-Azharu \u2013 ukazuje, \u017ce wierz\u0105cy mog\u0105 na nowo czerpa\u0107 z najautentyczniejszych \u017ar\u00f3de\u0142 w\u0142asnych tradycji duchowych, gdzie nie ma miejsca na sakralizowan\u0105 nienawi\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Konieczno\u015b\u0107&nbsp;<a><\/a>dyplomacji i multilateralizmu<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>224.&nbsp;<\/strong>W stosunkach mi\u0119dzynarodowych dialog jest niezast\u0105pionym narz\u0119dziem dyplomacji, s\u0142u\u017c\u0105cym zapobieganiu konfliktom i odbudowywaniu wi\u0119zi zaufania. W obliczu impulsywnej komunikacji, agresywnej retoryki i logiki pot\u0119gi, kt\u00f3re naznaczaj\u0105 nasze czasy, \u201epowo\u0142aniem dyplomacji jest wspieranie dialogu ze wszystkimi, w tym z rozm\u00f3wcami uwa\u017canymi za szczeg\u00f3lnie \u00abniewygodnych\u00bb, lub z tymi, kt\u00f3rych nie uwa\u017ca si\u0119 jako uprawnionych do negocjacji\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn201\">[201]<\/a>, wykorzystuj\u0105c a\u017c do granic wytrwa\u0142o\u015bci pokor\u0119 i cierpliwo\u015b\u0107, by na nowo splata\u0107 nawet najw\u0105tlejsze oznaki dobrej woli stron pozostaj\u0105cych w konflikcie i w ten spos\u00f3b otwiera\u0107 drog\u0119 do procesu pokojowego.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>225.&nbsp;<\/strong>R\u00f3wnie\u017c cyberprzestrze\u0144 sta\u0142a si\u0119 polem konfrontacji: ataki informatyczne, manipulowanie danymi, kampanie wp\u0142ywu rozgrywane za pomoc\u0105 AI mog\u0105 destabilizowa\u0107 ca\u0142e kraje, zanim jeszcze dojdzie do otwartego starcia zbrojnego. Przypisanie odpowiedzialno\u015bci na tym obszarze bywa cz\u0119sto niepewne: gdy nie jest jasne, kto zaatakowa\u0142, wzrasta ryzyko nieproporcjonalnych reakcji, b\u0142\u0119d\u00f3w w ocenie sytuacji i eskalacji konfliktu. Dlatego potrzebna jest dyplomacja zdolna do dzia\u0142ania tak\u017ce w tym nowym \u015brodowisku, negocjuj\u0105c wsp\u00f3lne zasady korzystania z technologii cyfrowych i chroni\u0105c ludno\u015b\u0107 cywiln\u0105 oraz najbardziej bezbronnych przed formami przemocy niewidocznej, lecz przez to nie mniej realnej.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>226.<\/strong>&nbsp;Organizacje mi\u0119dzynarodowe, w szczeg\u00f3lno\u015bci ONZ, pozostaj\u0105 niezb\u0119dnymi narz\u0119dziami wspierania cywilizacji mi\u0142o\u015bci: przez podtrzymywanie dialogu mi\u0119dzy narodami, pokojowe rozwi\u0105zywanie konflikt\u00f3w, integralny rozw\u00f3j lud\u00f3w, ochron\u0119 os\u00f3b najbardziej bezbronnych oraz rozbrojenie i trosk\u0119 o stworzenie. Dzi\u0119ki tym instancjom wsp\u00f3lnota mi\u0119dzynarodowa mo\u017ce stara\u0107 si\u0119 ogranicza\u0107 nier\u00f3wno\u015bci, broni\u0107 praw uchod\u017ac\u00f3w i mniejszo\u015bci, uwalnia\u0107 \u015brodki przeznaczane na zbrojenia, aby s\u0142u\u017cy\u0142y rozwojowi cz\u0142owieka, oraz chroni\u0107 wsp\u00f3lny dom. Stolica Apostolska popiera i towarzyszy tym wysi\u0142kom, uznaj\u0105c zarazem, \u017ce obecna s\u0142abo\u015b\u0107 ONZ i mi\u0119dzynarodowego systemu politycznego ujawnia potrzeb\u0119 g\u0142\u0119bokich reform: nie chodzi jedynie o korekty techniczne, poniewa\u017c kryzys przekona\u0144 i warto\u015bci dotyka tak\u017ce etycznych fundament\u00f3w \u017cycia narod\u00f3w i utrudnia ukierunkowanie multilateralizmu na prawdziwe dobro wsp\u00f3lne<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn202\">[202]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>227.<\/strong>&nbsp;W kontek\u015bcie mi\u0119dzynarodowym dyplomacja Stolicy Apostolskiej przyjmuje ewangeliczn\u0105 zasad\u0119 mi\u0142osierdzia jako konkretne kryterium dzia\u0142ania politycznego. Jest to jeden ze sposob\u00f3w, za pomoc\u0105 kt\u00f3rych Stolica Apostolska staje w s\u0142u\u017cbie ludzko\u015bci, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do sumie\u0144 oraz wzywaj\u0105c je do mi\u0142o\u015bci i prawdy, broni\u0105c godno\u015bci ka\u017cdej osoby oraz staj\u0105c si\u0119 g\u0142osem dotkni\u0119tych bied\u0105, migrant\u00f3w i ofiar wojen. W ten spos\u00f3b dyplomacja papieska wyra\u017ca powszechno\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a i przyczynia si\u0119 do budowania cywilizacji mi\u0142o\u015bci, w kt\u00f3rej tak\u017ce nowe technologie s\u0105 ukierunkowane na dobro wsp\u00f3lne.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><em>Modli\u0107 si\u0119 i mie\u0107 nadziej\u0119<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>228.<\/strong>&nbsp;Te drogi zaanga\u017cowania czerpi\u0105 si\u0142\u0119 z modlitwy i zarazem j\u0105 podtrzymuj\u0105. Dla nas bowiem pok\u00f3j przede wszystkim \u201epochodzi od Boga, Boga, kt\u00f3ry mi\u0142uje nas wszystkich bezwarunkowo\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn203\">[203]<\/a>. Jest on darem przekazanym przez Jezusa swoim uczniom w dniu Zmartwychwstania: \u201ePok\u00f3j z wami! Taki jest pok\u00f3j Chrystusa Zmartwychwsta\u0142ego, pok\u00f3j nieuzbrojony i pok\u00f3j rozbrajaj\u0105cy, pokorny i wytrwa\u0142y\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn204\">[204]<\/a>. Tymi s\u0142owami pozdrowi\u0142em Ko\u015bci\u00f3\u0142 i \u015bwiat w dniu mojego wyboru na Tron Piotrowy i pragn\u0119 je powt\u00f3rzy\u0107, aby zach\u0119ci\u0107 wszystkich do proszenia o ten dar. Nie ustawajmy w modlitwie o pok\u00f3j i w wysi\u0142ku, by urzeczywistnia\u0107 go w naszych relacjach i w spo\u0142ecze\u0144stwie.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong>ZAKO\u0143CZENIE<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>229.<\/strong>&nbsp;\u201eNiech ka\u017cdy jednak baczy na to, jak buduje\u201d (<em>1 Kor<\/em>&nbsp;3, 10): s\u0105 to s\u0142owa \u015bw. Paw\u0142a, kt\u00f3ry zach\u0119ca chrze\u015bcijan w Koryncie, aby strzegli jedno\u015bci. Najdro\u017csi bracia i siostry, stawiali\u015bmy sobie pytania o \u015bwiat, kt\u00f3ry budujemy, pytaj\u0105c zarazem, co znaczy troska o osob\u0119 ludzk\u0105 w dobie sztucznej inteligencji. Na zako\u0144czenie tej refleksji pragn\u0119 pozostawi\u0107 wam pewien spos\u00f3b \u017cycia chrze\u015bcija\u0144skiego: pow\u015bci\u0105gliwy i wymagaj\u0105cy, dzi\u0119ki kt\u00f3remu mo\u017cna prze\u017cywa\u0107 t\u0119 zmian\u0119 epoki w \u015bwietle Ewangelii. Jest to w\u0119dr\u00f3wka, kt\u00f3ra rodzi si\u0119 z kontemplacji zamys\u0142u Bo\u017cego, \u017cyje jedno\u015bci\u0105 Ko\u015bcio\u0142a, karmi si\u0119 S\u0142owem Bo\u017cym i Eucharysti\u0105, buduje \u015bwiat w dobru i \u0142\u0105czy si\u0119 w modlitwie z Maryj\u0105 Pann\u0105.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong><em>S\u0142owo sta\u0142o si\u0119 cia\u0142em<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>230.<\/strong>&nbsp;W \u015bwiecie przenikni\u0119tym tyloma dzia\u0142aniami maj\u0105cymi na celu zdobywanie rynk\u00f3w i stref wp\u0142ywu, a kt\u00f3re cz\u0119sto przybieraj\u0105 posta\u0107 uspokajaj\u0105cych narracji i uwodzicielskich konstrukcji ideologicznych, nasze serce odczuwa potrzeb\u0119 odkrycia innego zamys\u0142u \u2013 m\u0105drego i \u0142askawego \u2013 podobnego do tego, kt\u00f3ry Maryja kontempluje w&nbsp;<em>Magnificat<\/em>, gdy g\u0142osi, \u017ce z pokolenia na pokolenie mi\u0142osierdzie Boga rozci\u0105ga si\u0119 nad tymi, kt\u00f3rzy si\u0119 Go boj\u0105<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn205\">[205]<\/a>. Ten zamys\u0142 mi\u0142osierdzia przenika r\u00f3wnie\u017c dzi\u015b histori\u0119, tak\u017ce w jej najszybszych i najbardziej niespokojnych przemianach, naznaczonych przez algorytmy i globalne sieci, oraz staje si\u0119 kompasem dla ewangelicznego \u017cycia w epoce cyfrowej.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>231.<\/strong>&nbsp;W centrum znajduje si\u0119 tajemnica Wcielenia: S\u0142owo sta\u0142o si\u0119 cia\u0142em i po\u015br\u00f3d nas rozbi\u0142o sw\u00f3j namiot. Cia\u0142o Syna \u2013 ubogie i bezbronne \u2013 przywodzi na my\u015bl cia\u0142a tylu braci i si\u00f3str ogo\u0142oconych z godno\u015bci i skazanych na milczenie<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn206\">[206]<\/a>; a poprzez t\u0119 blisko\u015b\u0107 dar pokoju wkracza w \u015bwiat w paradoksalny spos\u00f3b \u2013 jako moc stawania si\u0119 dzie\u0107mi Bo\u017cymi, kt\u00f3ra budzi si\u0119 w nas, gdy pozwalamy, by dotkn\u0105\u0142 nas p\u0142acz najmniejszych, krucho\u015b\u0107 os\u00f3b starszych, milczenie ofiar, trud tych, kt\u00f3rzy zmagaj\u0105 si\u0119 ze z\u0142em, kt\u00f3rego nie chcieliby pope\u0142nia\u0107<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn207\">[207]<\/a>. W tym zranionym i umi\u0142owanym ciele Ojciec ukazuje nam prawdziwe cz\u0142owiecze\u0144stwo \u2013 \u017cycie, kt\u00f3re spe\u0142nia si\u0119 w otwarto\u015bci i komunii, a\u017c do tego stopnia, \u017ce rodzi w nas pragnienie, by Jego wola wype\u0142nia\u0142a si\u0119 jako w niebie, tak i na ziemi<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn208\">[208]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>232.<\/strong>&nbsp;W obietnicach transhumanizmu i niekt\u00f3rych nurt\u00f3w posthumanistycznych, d\u0105\u017c\u0105cych do cz\u0142owiecze\u0144stwa ulepszonego i niemal odciele\u015bnionego, rozpoznajemy pragnienie, kt\u00f3re dotyczy tak\u017ce i nas: potrzeb\u0119 \u017cycia pe\u0142niejszego, mniej nara\u017conego na s\u0142abo\u015b\u0107 i cierpienie. Wcielenie otwiera jednak inn\u0105 drog\u0119. Podczas gdy dawne i nowe ideologie popychaj\u0105 cz\u0142owieka ku technicznemu przekraczaniu ogranicze\u0144 i ku wynoszeniu si\u0119 ponad innych w celu umocnienia panowania, misterium Syna Bo\u017cego, kt\u00f3ry wkracza w nasz\u0105 kondycj\u0119, opowiada o ruchu przeciwnym: \u017cywy B\u00f3g zst\u0119puje w nasz\u0105 histori\u0119, aby wyzwoli\u0107 nas z wszelkiej niewoli<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn209\">[209]<\/a>, bierze na siebie nasz\u0105 s\u0142abo\u015b\u0107 i przekszta\u0142ca j\u0105 w miejsce zbawienia. Nie ma takiej chwili ani takiego stanu cz\u0142owieka, kt\u00f3ry by\u0142yby niegodny Boga: \u201eZgodnie z nauczaniem naszej wiary mamy i adorujemy w naszych misteriach Boga, kt\u00f3ry rodzi si\u0119 w \u017c\u0142obie; Boga, kt\u00f3ry \u017cyje i przemierza Jude\u0119; Boga, kt\u00f3ry umiera na krzy\u017cu; Boga umar\u0142ego, kt\u00f3ry spoczywa w grobie\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn210\">[210]<\/a>. Przysz\u0142o\u015b\u0107 ludzko\u015bci znajduje wi\u0119c swoje kryterium w zdolno\u015bci przyj\u0119cia tego Bo\u017cego sposobu stawania si\u0119 bliskim, wsp\u00f3\u0142d\u017awigania ci\u0119\u017caru \u015bwiata i przemieniania relacji od wewn\u0105trz. \u201eO, cudzie (\u2026): cz\u0142owiek jest Bogiem, a ten B\u00f3g-Cz\u0142owiek przechodzi przez wszystkie te stopnie, znosi wszystkie te stany i je uszlachetnia, u\u015bwi\u0119ca, przeb\u00f3stwia w sobie samym!\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn211\">[211]<\/a>. Tym, co zbawia cz\u0142owieka, jest mi\u0142o\u015b\u0107 Bo\u017ca, kt\u00f3ra zst\u0119puje a\u017c do najdelikatniejszego punktu ludzkiej historii i odnawia j\u0105, poczynaj\u0105c od g\u0142\u0119bi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>233.<\/strong>&nbsp;Dlatego ja \u2013 jako wierz\u0105cy po\u015br\u00f3d wierz\u0105cych \u2013 zapraszam do kontemplacji w obliczu Syna&nbsp;<em>wspania\u0142ego cz\u0142owiecze\u0144stwa<\/em>, kt\u00f3re rzuca \u015bwiat\u0142o tak\u017ce na epok\u0119 AI. W Chrystusie rozumiemy, \u017ce cz\u0142owiek jest powo\u0142any, by by\u0107 wsp\u00f3\u0142pracownikiem w dziele stworzenia, a nie zrezygnowanym widzem proces\u00f3w technologicznych, kt\u00f3re ograniczaj\u0105 jego wolno\u015b\u0107 i odpowiedzialno\u015b\u0107<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn212\">[212]<\/a>. Godno\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 Duch \u015awi\u0119ty rze\u017abi w ka\u017cdym z nas, wyra\u017ca si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w zdolno\u015bci do krytycznego my\u015blenia, do dokonywania wybor\u00f3w i do bezinteresownej mi\u0142o\u015bci oraz do wchodzenia w autentyczne relacje. \u017baden system obliczeniowy, cho\u0107by najbardziej wyrafinowany, nie rodzi serca zdolnego si\u0119 ofiarowa\u0107 ani sumienia zdolnego rozeznawa\u0107 dobro. Nawet gdy maszyny osi\u0105gaj\u0105 niezwyk\u0142\u0105 wydajno\u015b\u0107, centrum historii pozostaje ludzkie oblicze, kt\u00f3re domaga si\u0119, by na nie spojrze\u0107. To ludzkie oblicze jest pe\u0142ni\u0105, ku kt\u00f3rej zmierza historia. Jest tajemnic\u0105 rekapitulacji, pewno\u015bci\u0105, \u017ce Ojciec postanowi\u0142 przywr\u00f3ci\u0107 wszystko Chrystusowi \u2013 jedynej G\u0142owie \u2013 to, co w niebiosach, i to, co na ziemi (por.&nbsp;<em>Ef<\/em>&nbsp;1, 10). W tym zamy\u015ble nic z tego, co autentycznie ludzkie, nie zostanie utracone, lecz wszystko zostanie oczyszczone i na nowo zjednoczone w Tym, kt\u00f3ry zbiera ka\u017cdy okruch \u017cycia, ka\u017cd\u0105 \u0142z\u0119 i ka\u017cde autentyczne ludzkie osi\u0105gni\u0119cie, aby wyrwa\u0107 je nico\u015bci i przekaza\u0107 Ojcu jako odkupione.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong><em>Jedno cia\u0142o w Chrystusie<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>234.&nbsp;<\/strong>Duchowo\u015b\u0107, kt\u00f3rej potrzebujemy, jest duchowo\u015bci\u0105 eucharystyczn\u0105, to znaczy duchowo\u015bci\u0105 eklezjalnej jedno\u015bci w mi\u0142o\u015bci. Wcielenie i Zmartwychwstanie objawiaj\u0105 Boga, kt\u00f3ry wchodzi w nasz\u0105 ludzk\u0105 kondycj\u0119 i przemienia j\u0105 w dar z siebie. Dar ten pozostaje obecny i skuteczny w Eucharystii, w kt\u00f3rej Pan udziela samego siebie i gromadzi Ko\u015bci\u00f3\u0142, aby Jego ofiara stawa\u0142a si\u0119 zasad\u0105 jedno\u015bci i \u017ar\u00f3d\u0142em nowego \u017cycia. Z tej komunii rodzi si\u0119 tak\u017ce solidarno\u015b\u0107 chrze\u015bcija\u0144ska, poniewa\u017c \u201ezjednoczenie z Chrystusem jest jednocze\u015bnie zjednoczeniem z wszystkimi, kt\u00f3rym On daje siebie\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn213\">[213]<\/a>. Jak \u015bw. Augustyn wyja\u015bnia nowo ochrzczonym w swoim Ko\u015bciele, chleb i wino na o\u0142tarzu s\u0105 sakramentem jedno\u015bci wiernych w Chrystusie: \u201eTo, co si\u0119 widzi, ma posta\u0107 materialn\u0105, to, co si\u0119 rozumie, niesie owoc duchowy. Je\u015bli wi\u0119c chcesz zrozumie\u0107 Cia\u0142o Chrystusa, s\u0142uchaj, co Aposto\u0142 m\u00f3wi do wiernych: \u00abWy za\u015b jeste\u015bcie Cia\u0142em Chrystusa i cz\u0142onkami\u00bb (<em>1 Kor<\/em>&nbsp;12, 27). Je\u015bli wi\u0119c jeste\u015bcie Cia\u0142em Chrystusa i Jego cz\u0142onkami, to tajemnica wasza jest z\u0142o\u017cona na stole Pa\u0144skim \u2013 stamt\u0105d otrzymujecie wasz\u0105 tajemnic\u0119. Na to, czym jeste\u015bcie, odpowiadacie \u00abAmen\u00bb, a tak odpowiadaj\u0105c, sk\u0142adacie podpis. S\u0142yszysz bowiem: \u00abCia\u0142o Chrystusa\u00bb, i odpowiadasz: \u00abAmen\u00bb. B\u0105d\u017a wi\u0119c cz\u0142onkiem Ko\u015bcio\u0142a, aby to \u00abAmen\u00bb znaczy\u0142o prawd\u0119\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn214\">[214]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>235.&nbsp;<\/strong>\u201eAmen\u201d, kt\u00f3re wypowiadamy w liturgii, Cia\u0142o, kt\u00f3re spo\u017cywamy, i Krew, kt\u00f3r\u0105 pijemy, nadaj\u0105 kszta\u0142t ca\u0142emu naszemu \u017cyciu. Eucharystia jest \u201ebardzo osobistym spotkaniem z Panem, a jednak nie jest nigdy tylko aktem indywidualnej pobo\u017cno\u015bci\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn215\">[215]<\/a>. W niej ukazuje si\u0119 w spos\u00f3b widzialny, \u017ce \u201ejeste\u015bmy Ko\u015bcio\u0142em Chrystusa, jeste\u015bmy Jego cz\u0142onkami, Jego cia\u0142em. Jeste\u015bmy w Nim bra\u0107mi i siostrami. I w Chrystusie, mimo \u017ce jest nas wielu i jeste\u015bmy r\u00f3\u017cni, stanowimy jedno: \u00ab<em>In Illo uno unum<\/em>\u00bb\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn216\">[216]<\/a>. Eucharystia otwiera nas na sprawiedliwo\u015b\u0107 i dzielenie si\u0119, ze szczeg\u00f3ln\u0105 trosk\u0105 o tych, kt\u00f3rzy d\u017awigaj\u0105 ci\u0119\u017car biedy i wykluczenia. Podczas gdy nowe sieci ekonomiczne i technologiczne mog\u0105 rodzi\u0107 wykluczenie, izolacj\u0119 i uzale\u017cnienia, Ko\u015bci\u00f3\u0142 karmiony Eucharysti\u0105 jest powo\u0142any, by ukazywa\u0107 inn\u0105 miar\u0119, piel\u0119gnuj\u0105c wi\u0119zi, przywracaj\u0105c g\u0142os tym, kt\u00f3rzy s\u0105 niewidoczni, i ukierunkowuj\u0105c procesy na godno\u015b\u0107 osoby.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a><\/a><strong><em>Plac budowy naszych czas\u00f3w<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>236.<\/strong>&nbsp;Duchowo\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 pragn\u0119 przekaza\u0107, jest duchowo\u015bci\u0105 \u201eroztropnego budowniczego\u201d, kt\u00f3ry \u2013 o\u017cywiony nadziej\u0105 na Kr\u00f3lestwo Bo\u017ce \u2013 anga\u017cuje si\u0119 w budowanie \u015bwiata w dobru (por.&nbsp;<em>1 Kor<\/em>&nbsp;3, 10). Jak napisa\u0142em na pocz\u0105tku tych rozwa\u017ca\u0144<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn217\">[217]<\/a>, nasze budowanie musi mie\u0107 dzi\u015b jako fundament relacj\u0119 z Bogiem, jako zasad\u0119 \u2013 przyj\u0119cie ludzkiej ograniczono\u015bci jako rzeczywisto\u015bci naturalnej i pozytywnej, za\u015b jako styl \u2013 wsp\u00f3\u0142odpowiedzialno\u015b\u0107 i j\u0119zyk ewangeliczny. Na koniec tej w\u0119dr\u00f3wki projekt cywilizacji mi\u0142o\u015bci zarysowuje si\u0119 wyra\u017aniej, a plac budowy wydaje si\u0119 ju\u017c otwarty, zw\u0142aszcza dzi\u0119ki wielu \u017cywym kamieniom mocno zjednoczonym z Chrystusem \u2013 kamieniem w\u0119gielnym (por.&nbsp;<em>1 P<\/em>&nbsp;2, 4\u20136). Jeste\u015bmy wezwani, by podj\u0105\u0107 czynny udzia\u0142 w tym dziele, nie uciekaj\u0105c si\u0119 ani do spirytualizmu, ani do naszych ma\u0142ych \u015bwiat\u00f3w: musimy pozosta\u0107 wierni prawdzie, inwestowa\u0107 w wychowanie, troszczy\u0107 si\u0119 o relacje oraz mi\u0142owa\u0107 sprawiedliwo\u015b\u0107 i pok\u00f3j.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>237.&nbsp;<\/strong>Pozosta\u0144my wierni prawdzie! \u017byj\u0105c zanurzeni w nieustannym przep\u0142ywie informacji, opinii i obraz\u00f3w, wiemy, jak \u0142atwo mo\u017cna dzi\u015b ukierunkowywa\u0107 decyzje i preferencje za pomoc\u0105 coraz bardziej wyrafinowanych algorytm\u00f3w<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn218\">[218]<\/a>. W tym kontek\u015bcie wa\u017cne jest piel\u0119gnowanie serca, kt\u00f3re mi\u0142uje prawd\u0119, kt\u00f3re bardziej pragnie tego, co s\u0142uszne, ni\u017c tego, co przyci\u0105ga uwag\u0119, i kt\u00f3re bardziej szuka m\u0105dro\u015bci ni\u017c natychmiastowego efektu. Prawd\u0105, kt\u00f3rej nie wolno nam utraci\u0107, jest prawda o Bogu i o istocie ludzkiej, tak jak objawi\u0142 nam j\u0105 Chrystus. Trzeba porzuci\u0107 indywidualistyczn\u0105 i techniczn\u0105 wizj\u0119 cz\u0142owieka, jakby rzeczywisto\u015b\u0107 by\u0142a jedynie czyst\u0105 materi\u0105, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna kszta\u0142towa\u0107 wed\u0142ug egoistycznych interes\u00f3w, zar\u00f3wno jednostkowych, jak i zbiorowych<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn219\">[219]<\/a>. Kszta\u0142tujmy natomiast to, co Papie\u017c Franciszek nazwa\u0142 \u201eantropocentryzmem umiejscowionym\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn220\">[220]<\/a>, kt\u00f3ry uznaje cz\u0142owieka za stworzenie wpisane w sie\u0107 relacji z innymi istotami \u017cyj\u0105cymi i z ca\u0142ym stworzeniem. Wierno\u015b\u0107 prawdzie domaga si\u0119 w\u0142\u0105czenia oferowanych przez technik\u0119 mo\u017cliwo\u015bci w drog\u0119 m\u0105dro\u015bci, kt\u00f3ra jest zdolna strzec zarazem godno\u015bci ka\u017cdej osoby i przysz\u0142o\u015bci naszego wsp\u00f3lnego domu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>238.<\/strong>&nbsp;Inwestujmy w wychowanie, kt\u00f3re rozpoczyna si\u0119 od nas samych! Wszyscy potrzebujemy formacji, aby na spos\u00f3b ludzki \u017cy\u0107 w \u015bwiecie cyfrowym, co jest integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 wychowania do wiary i do dobrego \u017cycia wed\u0142ug Ewangelii. Musimy wychowywa\u0107 samych siebie do patrzenia na \u015bwiat cyfrowy jak na nowy kontynent, domagaj\u0105cy si\u0119 ewangelizacji i potrzebuj\u0105cy wielkodusznych i dojrza\u0142ych w wierze misjonarzy. W spos\u00f3b szczeg\u00f3lny potrzeba dzi\u015b doros\u0142ych, kt\u00f3rzy na nowo odkryj\u0105 swoje powo\u0142anie do bycia mistrzami wychowania, gotowymi do codziennej i cierpliwej pracy, wspartej przez szerokie i wsp\u00f3lne przymierza wychowawcze. Towarzyszenie dzieciom i m\u0142odzie\u017cy w takim korzystaniu z technologii, by by\u0142y one przestrzeni\u0105 odpowiedzialnych relacji, pomaganie im w rozpoznawaniu ich zagro\u017ce\u0144 i wybieraniu tego, co sprzyja rozwojowi wolno\u015bci wewn\u0119trznej, stanowi dzi\u015b konkretn\u0105 form\u0119 mi\u0142osierdzia i ochrony ich godno\u015bci. Wychowywanie nowych pokole\u0144 do przekonania, \u017ce ewolucja technologii nie pod\u0105\u017ca nieuchronn\u0105 \u015bcie\u017ck\u0105, lecz mo\u017ce by\u0107 ukierunkowywana przez odpowiedzialno\u015b\u0107 osobist\u0105 i zbiorow\u0105, stanowi jedn\u0105 z najcenniejszych pos\u0142ug dla dobra wsp\u00f3lnego.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>239.<\/strong>&nbsp;Troszczmy si\u0119 o relacje! W epoce, kt\u00f3ra d\u0105\u017cy do przyspieszenia i fragmentaryzacji, ludzkie cia\u0142o wci\u0105\u017c domaga si\u0119 troski i uznania ze strony r\u0105k zdolnych do czu\u0142o\u015bci, uwa\u017cnych umys\u0142\u00f3w i dobrych s\u0142\u00f3w. Kultura cyfrowa mno\u017cy po\u0142\u0105czenia i otwiera nowe mo\u017cliwo\u015bci spotkania; serce cz\u0142owieka zachowuje jednak niezbywaln\u0105 potrzeb\u0119 blisko\u015bci. Zach\u0119cam do piel\u0119gnowania miejsc i chwil, w kt\u00f3rych fizyczna obecno\u015b\u0107 pozostaje niezast\u0105piona, a s\u0105 nimi: wsp\u00f3lnota sto\u0142u, gromadz\u0105ca si\u0119 wsp\u00f3lnota chrze\u015bcija\u0144ska, wizyta u os\u00f3b samotnych czy pos\u0142ugiwanie osobom biednym. S\u0105 to znaki cz\u0142owiecze\u0144stwa, kt\u00f3re wci\u0105\u017c wierzy, \u017ce ka\u017cde cia\u0142o jest \u015bwi\u0105tyni\u0105 Ducha \u015awi\u0119tego i domem Boga; w\u0142a\u015bnie to przymierze chwa\u0142y i krucho\u015bci staje si\u0119 kryterium oceny modeli antropologicznych proponowanych przez wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 kultur\u0119.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>240.<\/strong>&nbsp;Mi\u0142ujmy sprawiedliwo\u015b\u0107 i pok\u00f3j! Te same technologie, kt\u00f3re u\u0142atwiaj\u0105 komunikacj\u0119 i dost\u0119p do zasob\u00f3w, mog\u0105 wspiera\u0107 modele wyzyskuj\u0105ce najbardziej bezbronnych, podsyca\u0107 nowe formy niewolnictwa i przemienia\u0107 konflikt w okazj\u0119 do zysku. Ka\u017cdy wyb\u00f3r techniczny czy ekonomiczny przekszta\u0142ca si\u0119 w miejsce duchowego rozeznawania, sposobno\u015b\u0107 do sprawdzania, czy post\u0119p w dziedzinie AI otwiera przestrzenie sprawiedliwo\u015bci i uczestnictwa, czy te\u017c skupia bogactwo i w\u0142adz\u0119 w r\u0119kach nielicznych. Zach\u0119cam, by z trze\u017awo\u015bci\u0105 patrze\u0107 na \u0142a\u0144cuchy produkcji cyfrowej, na warunki pracy ukryte za naszymi urz\u0105dzeniami, na mechanizmy czerpi\u0105ce korzy\u015b\u0107 z manipulacji i wojny, a zarazem by szuka\u0107 konkretnych dr\u00f3g wzrostu sprawiedliwo\u015bci, uczestnictwa i troski o stworzenie. Nadzieja, kt\u00f3r\u0105 g\u0142osimy, przychodzi z nieba, \u201eaby tutaj, na ziemi, stworzy\u0107 now\u0105 histori\u0119\u201d; w\u0142a\u015bnie dlatego wierz\u0105cy anga\u017cuj\u0105 si\u0119, aby nier\u00f3wno\u015bci ust\u0119powa\u0142y miejsca wi\u0119kszej sprawiedliwo\u015bci i aby \u201ezamiast przemys\u0142u wojny zwyci\u0119\u017ca\u0142o rzemios\u0142o pokoju\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn221\">[221]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>241.&nbsp;<\/strong>Patrz\u0105c w przysz\u0142o\u015b\u0107, pragn\u0119 przywo\u0142a\u0107 obraz Nehemiasza, kt\u00f3rego na pocz\u0105tku tych rozwa\u017ca\u0144 obrali\u015bmy jako towarzysza i przewodnika. Nehemiasz s\u0142yszy wo\u0142anie zranionego miasta, niesie ten b\u00f3l w modlitwie, rozeznaje przed Bogiem, prosi o pomoc, otrzymuje pozwolenie, by wyruszy\u0107, organizuje prac\u0119, stawia czo\u0142a oporowi wewn\u0119trznemu i zewn\u0119trznemu, a tak\u017ce ceg\u0142a po cegle odbudowuje wraz z ludem mury Jerozolimy. W nim dostrzegamy jasn\u0105 przypowie\u015b\u0107 o naszym powo\u0142aniu do \u017cycia w czasach transformacji cyfrowej: by\u015bmy nie byli biernymi widzami spo\u0142ecznych i kulturowych podzia\u0142\u00f3w ani zwyk\u0142ymi komentatorami ruin, lecz kobietami i m\u0119\u017cczyznami, kt\u00f3rzy wchodz\u0105 na place budowy historii \u2013 do laboratori\u00f3w badawczych, firm technologicznych, szk\u00f3\u0142, medi\u00f3w, instytucji i wsp\u00f3lnot lokalnych \u2013 aby podnosi\u0107 to, co zosta\u0142o zrujnowane, i chroni\u0107 to, co jest wystawione na zagro\u017cenie. Jak Nehemiasz, r\u00f3wnie\u017c my jeste\u015bmy wezwani do \u0142\u0105czenia s\u0142uchania i odwagi, modlitwy i odpowiedzialno\u015bci, aby miasto ludzkie stawa\u0142o si\u0119 bardziej nadaj\u0105ce si\u0119 do \u017cycia, tak\u017ce wtedy, gdy zdaj\u0105 si\u0119 przewa\u017ca\u0107 logiki technokratyczne i partykularne interesy.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>242.<\/strong>&nbsp;Obraz odbudowy Jerozolimy przywo\u0142uje obietnic\u0119 Nowego Testamentu dotycz\u0105c\u0105 miasta \u015bwi\u0119tego, kt\u00f3re nade wszystko zostaje nam dane w darze. W Apokalipsie nowa Jerozolima zst\u0119puje ku nam jako dar dla ca\u0142ego Ludu Bo\u017cego, \u201eprzystrojona jak oblubienica zdobna w klejnoty dla swego m\u0119\u017ca\u201d (<em>Ap<\/em>&nbsp;21, 2). Mury Jerozolimy nie s\u0105 ju\u017c fortyfikacjami obronnymi, lecz drogocennymi ozdobami Oblubienicy Baranka. Jej bramy, kt\u00f3rych Nehemiasz strzeg\u0142 z tak wielk\u0105 trosk\u0105, pozostaj\u0105 na sta\u0142e otwarte dla wszystkich narod\u00f3w. Obecno\u015b\u0107 Boga daje wszystkim \u015bwiat\u0142o i \u017cycie. Miasto jest nowym Edenem, z jego wod\u0105 \u017cycia darowan\u0105 spragnionym i z jego drzewem \u017cycia, kt\u00f3rego li\u015bcie \u201es\u0142u\u017c\u0105 do leczenia narod\u00f3w\u201d (<em>Ap<\/em>&nbsp;22, 2). Oczekuj\u0105c na wype\u0142nienie tej wizji, mamy j\u0105 przed oczami jako zach\u0119t\u0119, jako wezwanie do przezwyci\u0119\u017cania naszych podzia\u0142\u00f3w i do wsp\u00f3lnej pracy: oto droga Jezusa Chrystusa \u2013 wczoraj, dzi\u015b i na wieki.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>Pie\u015b\u0144 nadziei:&nbsp;<\/em><a><\/a>Magnificat<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>243.<\/strong>&nbsp;Czwartym punktem tego programu \u017cycia chrze\u015bcija\u0144skiego \u2013 po wierze, kt\u00f3ra kontempluje zamys\u0142 mi\u0142o\u015bci Ojca; po mi\u0142o\u015bci, kt\u00f3ra jednoczy nas w jednym ciele eklezjalnym; po nadziei, kt\u00f3ra podtrzymuje nasze dzia\u0142anie w \u015bwiecie \u2013 jest modlitwa. Naszemu zaanga\u017cowaniu towarzyszy Pie\u015b\u0144 Maryi. Gdy El\u017cbieta oznajmia Jej, \u017ce sta\u0142a si\u0119 Matk\u0105 Pana, Maryja wznosi hymn uwielbienia i rado\u015bci: Jej dusza wielbi Pana, a Jej duch raduje si\u0119 w Bogu, Jej Zbawicielu, poniewa\u017c On wybra\u0142 dla swego planu zbawienia m\u0142od\u0105, ubog\u0105 i ma\u0142\u0105 dziewczyn\u0119. Nagle Maryja widzi ca\u0142\u0105 histori\u0119 oczami tego odkrycia. Wok\u00f3\u0142 Niej nic si\u0119 nie zmieni\u0142o: sytuacja spo\u0142eczno-polityczna Jej epoki pozostaje taka sama \u2013 Rzymianie nadal panuj\u0105 nad Jej ziemi\u0105, a Jej lud pozostaje podzielony i upokorzony. A jednak wszystko zmieni\u0142o si\u0119 w Niej samej i to pozwala Jej dostrzec to, co niewidzialne. B\u00f3g&nbsp;<em>ju\u017c<\/em>&nbsp;objawi\u0142 moc swego ramienia,&nbsp;<em>ju\u017c<\/em>&nbsp;rozproszy\u0142 pyszni\u0105cych si\u0119 zamys\u0142ami serc swoich, str\u0105ci\u0142 w\u0142adc\u00f3w z tronu, wywy\u017cszy\u0142 pokornych, g\u0142odnych nasyci\u0142 dobrami, a bogatych z niczym odprawi\u0142. B\u00f3g&nbsp;<em>ju\u017c<\/em>&nbsp;uj\u0105\u0142 si\u0119 za swoim s\u0142ug\u0105 Izraelem. \u201eOpowiada si\u0119 On po stronie ostatnich. Jego zamys\u0142 jest cz\u0119sto przys\u0142oni\u0119ty nieprzejrzyst\u0105 warstw\u0105 ludzkich kolei \u017cycia, gdzie jest widoczny tryumf \u00abpysznych, w\u0142adc\u00f3w i bogatych\u00bb. A jednak w ko\u0144cu ujawnia si\u0119 Jego tajemnicza moc\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn222\">[222]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>244.<\/strong>&nbsp;Maryja Panna nie tylko uczy nas dostrzega\u0107 niewidzialne dzie\u0142o Boga, lecz tak\u017ce kieruje nasze spojrzenie \u201ena prze\u0142omowe punkty ludzko\u015bci, gdzie dochodzi do zaburzenia \u015bwiata, w konflikcie mi\u0119dzy pokornymi a mo\u017cnymi, mi\u0119dzy ubogimi a bogatymi, mi\u0119dzy sytymi a g\u0142odnymi\u201d, wychowuj\u0105c nas \u201edo przyj\u0119cia innej perspektywy, aby spojrze\u0107 na \u015bwiat od do\u0142u, oczami cierpi\u0105cych, a nie z perspektywy wielkich; aby patrze\u0107 na histori\u0119 oczami maluczkich, a nie z perspektywy mo\u017cnych; aby interpretowa\u0107 wydarzenia historyczne z punktu widzenia wdowy, sieroty, cudzoziemca, poranionego dziecka, wygna\u0144ca, uciekiniera\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn223\">[223]<\/a>. W ten spos\u00f3b Maryja Panna staje si\u0119 \u201epoetk\u0105 i prorokini\u0105 odkupienia\u201d, poniewa\u017c z Jej ust wyp\u0142ywa \u201enajpot\u0119\u017cniejszy i najbardziej nowatorski hymn, jaki kiedykolwiek zosta\u0142 wyg\u0142oszony,&nbsp;<em>Magnificat<\/em>; to Ona objawia przeobra\u017caj\u0105cy plan ekonomii chrze\u015bcija\u0144skiej, jej historyczny i spo\u0142eczny skutek, kt\u00f3ry po dzi\u015b dzie\u0144 czerpie z chrze\u015bcija\u0144stwa swoje \u017ar\u00f3d\u0142o i swoj\u0105 si\u0142\u0119\u201d<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftn224\">[224]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>245.<\/strong>&nbsp;Z t\u0105 sam\u0105 wiar\u0105, jak\u0105 mia\u0142a Maryja, sta\u0144my si\u0119 tkaczaminadziei w naszym \u015bwiecie, dziel\u0105c si\u0119 tym, kim jeste\u015bmy i co posiadamy, tak aby po\u015br\u00f3d nas wzrasta\u0142a obecno\u015b\u0107 Jezusa i kszta\u0142towa\u0142o si\u0119 Jego Kr\u00f3lestwo. W pokornej wierno\u015bci ka\u017cdego dnia r\u00f3wnie\u017c epoka AI mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 czasem, w kt\u00f3rym Duch \u015awi\u0119ty doprowadza do dojrza\u0142o\u015bci cywilizacj\u0119 mi\u0142o\u015bci w naszym \u017cyciu: Pan nadal czyni wszystko nowe i pozostawia ka\u017cdej epoce otwart\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107, by sta\u0142a si\u0119 histori\u0105 zbawienia w \u015bwietle Wcielenia. Zawierzam to pragnienie Matce Chrystusowej, Niewie\u015bcie&nbsp;<em>Magnificat<\/em>, aby towarzyszy\u0142a naszym krokom w zmieniaj\u0105cej si\u0119 tera\u017aniejszo\u015bci i strzeg\u0142a w ka\u017cdym z nas ufno\u015bci pok\u0142adanej w Ewangelii, tak aby\u015bmy mogli dawa\u0107 \u015bwiadectwo o pi\u0119knie wspania\u0142ego cz\u0142owiecze\u0144stwa, w kt\u00f3rym mieszka B\u00f3g.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Dano w Rzymie, u \u015awi\u0119tego Piotra, dnia 15 maja 2026, w drugim roku mego Pontyfikatu.<br><\/em>&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">LEON PP. XIV&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref1\">[1]<\/a>&nbsp;Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II, Konst. duszp.&nbsp;<em>Gaudium et spes<\/em>, 22:&nbsp;<em>AAS&nbsp;<\/em>58 (1966), s. 1042.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref2\">[2]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<em>tam\u017ce<\/em>, 11:&nbsp;<em>AAS&nbsp;<\/em>58 (1966), s. 1033\u20131034.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref3\">[3]<\/a>&nbsp;Ten\u017ce, Konst. dogmat.&nbsp;<em>Lumen gentium<\/em>, 1:<em>&nbsp;AAS&nbsp;<\/em>57 (1965), s. 5.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref4\">[4]<\/a>&nbsp;Por. Leon XIII, Enc.&nbsp;<em>Rerum novarum&nbsp;<\/em>(15 maja 1891), 22:&nbsp;<em>ASS<\/em>&nbsp;23 (1890\u20131891), s. 653;&nbsp;<em>Dokumenty nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/em>,cz. 1, red. M. Radwan, L. Dyczewski, A. Stanowski, Rzym\u2013Lublin 1987, s. 52\u201353.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref5\">[5]<\/a>&nbsp;Benedykt XVI, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/benedict-xvi\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_ben-xvi_enc_20090629_caritas-in-veritate.html\"><em>Caritas in veritate<\/em><\/a>(29 czerwca 2009), 69:&nbsp;<em>AAS&nbsp;<\/em>101 (2009), s. 702.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref6\">[6]<\/a>&nbsp;Franciszek, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20150524_enciclica-laudato-si.html\"><em>Laudato si\u2019<\/em><\/a>(24 maja 2015), 104:&nbsp;<em>AAS&nbsp;<\/em>107 (2015), s. 888.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref7\">[7]<\/a>&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20150524_enciclica-laudato-si.html\"><em>Tam\u017ce<\/em><\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref8\">[8]<\/a>&nbsp;\u015aw. Augustyn,&nbsp;<em>Confessiones<\/em>, I, 1, 1:&nbsp;<em>CCSL<\/em>&nbsp;27, Turnhout 1981, s. 1;&nbsp;<em>Wyznania<\/em>, t\u0142um. Z. Kubiak, Krak\u00f3w 2007, s. 25.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref9\">[9]<\/a>&nbsp;Franciszek, Adhort. apost.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/apost_exhortations\/documents\/papa-francesco_esortazione-ap_20131124_evangelii-gaudium.html\"><em>Evangelii gaudium<\/em><\/a>&nbsp;(24 listopada 2013), 183:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;105 (2013), s. 1097.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref10\">[10]<\/a>&nbsp;Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II, Konst. duszp.&nbsp;<em>Gaudium et spes<\/em>, 36:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;58 (1966), s. 1054; por. Ten\u017ce,&nbsp;Dekret&nbsp;<em>Apostolicam actuositatem<\/em>, 7:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;58 (1966), s. 843\u2013844.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref11\">[11]<\/a>&nbsp;Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II, Konst. duszp.&nbsp;<em>Gaudium et spes<\/em>, 44:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;58 (1966), s. 1065.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref12\">[12]<\/a>&nbsp;Franciszek, Adhort. apost.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/apost_exhortations\/documents\/papa-francesco_esortazione-ap_20131124_evangelii-gaudium.html\"><em>Evangelii gaudium<\/em><\/a>&nbsp;(24 listopada 2013), 257:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;105 (2013), s. 1123.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref13\">[13]<\/a>&nbsp;\u015aw. Jan Pawe\u0142 II, List apost. w formie&nbsp;<em>Motu proprio<\/em>&nbsp;<em>Socialium scientiarum<\/em>&nbsp;(1 stycznia 1994);&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;86 (1994), s. 209; \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 3 (161)\/1994, s. 39.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref14\">[14]<\/a>&nbsp;Franciszek, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20150524_enciclica-laudato-si.html\"><em>Laudato si\u2019<\/em><\/a>&nbsp;(24 maja 2015), 61:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;107 (2015), s. 871.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref15\">[15]<\/a>&nbsp;Por. \u015aw. Jan Pawe\u0142 II, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_30121987_sollicitudo-rei-socialis.html\"><em>Sollicitudo rei socialis<\/em><\/a>&nbsp;(30 grudnia 1987), 41:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;80 (1988), s. 570\u2013572.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref16\">[16]<\/a>&nbsp;Ten\u017ce, List apost.&nbsp;<em>Tertio millennio adveniente<\/em>&nbsp;(10 listopada 1994), 35:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;87 (1995), s. 27; \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 12 (168)\/1994, s. 15.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref17\">[17]<\/a>&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/speeches\/2025\/may\/documents\/20250517-centesimus-annus-pro-pontifice.html\"><em>Przem\u00f3wienie do cz\u0142onk\u00f3w Fundacji \u201eCentesimus Annus Pro Pontifice\u201d<\/em><\/a>&nbsp;(17 maja 2025):&nbsp;<em>Spotkanie i s\u0142uchanie ubogich \u2013 skarbu Ko\u015bcio\u0142a i ludzko\u015bci<\/em>,\u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 5 (472)\/2025, s. 39.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref18\">[18]<\/a>&nbsp;Franciszek, Adhort. apost.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/apost_exhortations\/documents\/papa-francesco_esortazione-ap_20131124_evangelii-gaudium.html\"><em>Evangelii gaudium<\/em><\/a>&nbsp;(24 listopada 2013), 222:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;105 (2013), s. 1111.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref19\">[19]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/apost_exhortations\/documents\/papa-francesco_esortazione-ap_20131124_evangelii-gaudium.html\"><em>tam\u017ce<\/em><\/a>, 236:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;105 (2013), s. 1115; Ten\u017ce, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20201003_enciclica-fratelli-tutti.html\"><em>Fratelli tutti<\/em><\/a>&nbsp;(3 pa\u017adziernika 2020), 215:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;112 (2020), s. 1045\u20131046.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref20\">[20]<\/a>&nbsp;Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II, Konst. dogmat.&nbsp;<em>Lumen gentium<\/em>, 13:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;57 (1965), s. 17.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref21\">[21]<\/a>&nbsp;Por. \u015aw. Pawe\u0142&nbsp;VI, List apost.&nbsp;<em>Octogesima adveniens<\/em>&nbsp;(14 maja 1971), 4:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;63 (1971), s. 403;&nbsp;<em>Dokumenty nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/em>,&nbsp;cz. 1, red. M. Radwan, L. Dyczewski, A. Stanowski, Rzym\u2013Lublin 1987, s. 430.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref22\">[22]<\/a>&nbsp;Por. Franciszek, Adhort. apost.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/apost_exhortations\/documents\/papa-francesco_esortazione-ap_20131124_evangelii-gaudium.html\"><em>Evangelii gaudium<\/em><\/a>&nbsp;(24 listopada 2013), 243:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;105 (2013), s. 1118.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref23\">[23]<\/a>&nbsp;Por. Pius XII, Adhort. apost.&nbsp;<em>Menti Nostrae<\/em>&nbsp;(23 wrze\u015bnia 1950):&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;42 (1950), s. 657\u2013702.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref24\">[24]<\/a>&nbsp;\u015aw. Jan Pawe\u0142&nbsp;II, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_01051991_centesimus-annus.html\"><em>Centesimus annus<\/em><\/a>(1 maja 1991), 5:&nbsp;<em>AAS&nbsp;<\/em>83 (1991), s. 799.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref25\">[25]<\/a>&nbsp;Pius XI, Enc.&nbsp;<em>Quadragesimo anno<\/em>&nbsp;(15 maja 1931), 39:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;23 (1931), s. 189;&nbsp;<em>Dokumenty nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/em>,cz. 1, red. M. Radwan, L. Dyczewski, A. Stanowski, Rzym\u2013Lublin 1987, s. 76; por. Pius XII,&nbsp;<em>Or\u0119dzie radiowe w L rocznic\u0119<\/em>&nbsp;<em>\u201eRerum novarum\u201d<\/em>:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;33 (1941), s. 198.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref26\">[26]<\/a>&nbsp;Por. Pius XII,&nbsp;<em>Przem\u00f3wienie do cz\u0142onk\u00f3w \u015awi\u0119tego Kolegium i Pra\u0142atury Rzymskiej<\/em>&nbsp;(24 grudnia 1940):&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;33 (1941), s. 13.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref27\">[27]<\/a>&nbsp;Por. \u015aw. Jan XXIII, Enc.&nbsp;<em>Mater et magistra<\/em>&nbsp;(15 maja 1961), 2\u20133:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;53 (1961), s. 402;&nbsp;<em>Dokumenty nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/em>,&nbsp;cz. 1, red. M. Radwan, L. Dyczewski, A. Stanowski, Rzym\u2013Lublin 1987, s. 221.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref28\">[28]<\/a>&nbsp;Por. Ten\u017ce, Enc.&nbsp;<em>Pacem in terris<\/em>&nbsp;(11 kwietnia 1963), 87[w t\u0142um. pol. n. 163]:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;55 (1963), s. 301;&nbsp;<em>Dokumenty nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/em>,cz. 1, red. M. Radwan, L. Dyczewski, A. Stanowski, Rzym\u2013Lublin 1987, s. 302.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref29\">[29]<\/a>&nbsp;Por. Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II, Konst. duszp.&nbsp;<em>Gaudium et spes<\/em>, 26:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;58 (1966), s. 1046\u20131047.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref30\">[30]<\/a>&nbsp;Por. Ten\u017ce, Dekl.&nbsp;<em>Dignitatis humanae<\/em>, 2:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;58 (1966), s. 930\u2013931.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref31\">[31]<\/a>&nbsp;Por. \u015aw. Pawe\u0142 VI, Enc.&nbsp;<em>Populorum progressio<\/em>&nbsp;(26 marca 1967), 14:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;59 (1967), s. 264;&nbsp;<em>Dokumenty nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/em>, cz. 1, red. M. Radwan, L. Dyczewski, A. Stanowski, Rzym\u2013Lublin 1987, s. 397.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref32\">[32]<\/a>&nbsp;<em>Tam\u017ce<\/em>, 87:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;59 (1967), s. 299;&nbsp;<em>Dokumenty nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/em>,cz. 1, red. M. Radwan, L. Dyczewski, A. Stanowski, Rzym\u2013Lublin 1987, s. 416.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref33\">[33]<\/a>&nbsp;Ten\u017ce, List apost.&nbsp;<em>Octogesima adveniens<\/em>&nbsp;(14 maja 1971), 4\u20137:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;63 (1971), s. 404\u2013406;&nbsp;<em>Dokumenty nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/em>,cz. 1, red. M. Radwan, L. Dyczewski, A. Stanowski, Rzym\u2013Lublin 1987, s. 430\u2013431.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref34\">[34]<\/a>&nbsp;\u015aw. Jan Pawe\u0142 II, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_30121987_sollicitudo-rei-socialis.html\"><em>Sollicitudo rei socialis<\/em><\/a>&nbsp;(30 grudnia 1987), 36:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;80 (1988), s. 561.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref35\">[35]<\/a>&nbsp;Por. Ten\u017ce, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_14091981_laborem-exercens.html\"><em>Laborem exercens<\/em><\/a>&nbsp;(14 wrze\u015bnia 1981), 19:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;73 (1981), s. 625\u2013629.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref36\">[36]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_14091981_laborem-exercens.html\"><em>tam\u017ce<\/em><\/a>, 10:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;73 (1981), s. 600\u2013602.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref37\">[37]<\/a>&nbsp;Por. Ten\u017ce, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_30121987_sollicitudo-rei-socialis.html\"><em>Sollicitudo rei socialis<\/em><\/a>&nbsp;(30 grudnia 1987), 14:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;80 (1988), s. 526\u2013528.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref38\">[38]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_30121987_sollicitudo-rei-socialis.html\"><em>tam\u017ce<\/em><\/a>, 16:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;80 (1988), s. 531.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref39\">[39]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_30121987_sollicitudo-rei-socialis.html\"><em>tam\u017ce<\/em><\/a>, 31\u201333:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;80 (1988), s. 555\u2013559.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref40\">[40]<\/a>&nbsp;Por. Ten\u017ce, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_01051991_centesimus-annus.html\"><em>Centesimus annus<\/em><\/a>&nbsp;(1 maja 1991), 46:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;83 (1991), s. 850\u2013851.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref41\">[41]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_01051991_centesimus-annus.html\"><em>tam\u017ce<\/em><\/a>, 42:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;83 (1991), s. 845\u2013846.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref42\">[42]<\/a>&nbsp;Benedykt&nbsp;XVI, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/benedict-xvi\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_ben-xvi_enc_20090629_caritas-in-veritate.html\"><em>Caritas in veritate<\/em><\/a>&nbsp;(29 czerwca 2009), 21:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;101 (2009), s. 656.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref43\">[43]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/benedict-xvi\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_ben-xvi_enc_20090629_caritas-in-veritate.html\"><em>tam\u017ce<\/em><\/a>, 22:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;101 (2009), s. 657.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref44\">[44]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/benedict-xvi\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_ben-xvi_enc_20090629_caritas-in-veritate.html\"><em>tam\u017ce<\/em><\/a>, 24:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;101 (2009), s. 658\u2013659.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref45\">[45]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/benedict-xvi\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_ben-xvi_enc_20090629_caritas-in-veritate.html\"><em>tam\u017ce<\/em><\/a>, 36:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;101 (2009), s. 671\u2013672.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref46\">[46]&nbsp;<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/benedict-xvi\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_ben-xvi_enc_20090629_caritas-in-veritate.html\"><em>tam\u017ce<\/em><\/a>, 2:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;101 (2009), s. 642.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref47\">[47]&nbsp;<\/a>Por. Franciszek, Adhort. apost.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/apost_exhortations\/documents\/papa-francesco_esortazione-ap_20131124_evangelii-gaudium.html\"><em>Evangelii gaudium<\/em><\/a>&nbsp;(24 listopada 2013), 198:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;105 (2013), s. 1103.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref48\">[48]<\/a>&nbsp;Por. Ten\u017ce, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20150524_enciclica-laudato-si.html\"><em>Laudato si\u2019<\/em><\/a>(24 maja 2015), 49:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;107 (2015), s. 866.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref49\">[49]<\/a>&nbsp;Ten\u017ce, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20201003_enciclica-fratelli-tutti.html\"><em>Fratelli tutti<\/em><\/a>&nbsp;(3 pa\u017adziernika 2020), 127:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;112 (2020), s. 1013.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref50\">[50]<\/a>&nbsp;Ten\u017ce, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/20241024-enciclica-dilexit-nos.html\"><em>Dilexit nos<\/em><\/a>&nbsp;(24 pa\u017adziernika 2024), 167:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;116 (2024), s. 1421.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref51\">[51]<\/a>&nbsp;Por. Papieska Rada&nbsp;<em>Iustitia et Pax<\/em>,&nbsp;<em>Kompendium nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/em>, Kielce 2005, 32.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref52\">[52]<\/a>&nbsp;Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II, Konst. duszp.&nbsp;<em>Gaudium et spes<\/em>, 24:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;58 (1966), s. 1045.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref53\">[53]<\/a>&nbsp;<em>Tam\u017ce<\/em>, 22:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;58 (1966), s. 1042.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref54\">[54]<\/a>&nbsp;Por. Papieska Rada&nbsp;<em>Iustitia et Pax<\/em>,&nbsp;<em>Kompendium nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/em>, 38.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref55\">[55]<\/a>&nbsp;\u015aw. Jan Pawe\u0142&nbsp;II, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_04031979_redemptor-hominis.html\"><em>Redemptor hominis<\/em><\/a>&nbsp;(4 marca 1979), 14:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;71 (1979), s. 284.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref56\">[56]<\/a>&nbsp;Por. Benedykt XVI, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/benedict-xvi\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_ben-xvi_enc_20090629_caritas-in-veritate.html\"><em>Caritas in veritate<\/em><\/a>&nbsp;(29 czerwca 2009), 11:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;101 (2009), s. 647\u2013648.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref57\">[57]<\/a>&nbsp;\u015aw. Jan Pawe\u0142&nbsp;II, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_06081993_veritatis-splendor.html\"><em>Veritatis splendor<\/em><\/a>&nbsp;(6 sierpnia 1993), 31:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;85 (1993), s. 1159.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref58\">[58]<\/a>&nbsp;Por. Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II, Konst. duszp.&nbsp;<em>Gaudium et spes<\/em>, 26:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;58 (1966), s. 1046\u20131047.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref59\">[59]<\/a>&nbsp;Por. \u015aw. Jan Pawe\u0142 II, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_01051991_centesimus-annus.html\"><em>Centesimus annus<\/em><\/a>(1 maja 1991), 11:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;83 (1991), s. 806\u2013807.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref60\">[60]<\/a>&nbsp;Por. Dykasteria Nauki Wiary, Dekl.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/roman_curia\/congregations\/cfaith\/documents\/rc_ddf_doc_20240402_dignitas-infinita_pl.html\"><em>Dignitas infinita<\/em><\/a>&nbsp;(2 kwietnia 2024), 7:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;116 (2024), s. 592\u2013593.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref61\">[61]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/roman_curia\/congregations\/cfaith\/documents\/rc_ddf_doc_20240402_dignitas-infinita_pl.html\"><em>tam\u017ce<\/em><\/a>, 8:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;116 (2024), s. 593\u2013594.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref62\">[62]<\/a>&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/roman_curia\/congregations\/cfaith\/documents\/rc_ddf_doc_20240402_dignitas-infinita_pl.html\"><em>Tam\u017ce<\/em><\/a>, 1:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;116 (2024), s. 589\u2013590.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref63\">[63]<\/a>&nbsp;Por. \u015aw. Jan Pawe\u0142 II,&nbsp;<em>Anio\u0142 Pa\u0144ski z osobami z niepe\u0142nosprawno\u015bciami w Katedrze w Osnabr\u00fcck<\/em>&nbsp;(16 listopada 1980):&nbsp;<em>Insegnamenti di Giovanni Paolo II<\/em>, t. III\/2, Citt\u00e0 del Vaticano 1980, s. 1232;&nbsp;<em>By\u0142em upo\u015bledzony i przyszli\u015bcie mi z pomoc\u0105<\/em>, Ten\u017ce,<em>&nbsp;Nauczanie papieskie<\/em>, t. III, 2, oprac. E. Weron, A. Jaroch, Pozna\u0144-Warszawa 1986, s. 634.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref64\">[64]<\/a>&nbsp;Papieska Rada&nbsp;<em>Iustitia et Pax<\/em>,&nbsp;<em>Kompendium nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/em>, 152.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref65\">[65]<\/a>&nbsp;Por. \u015aw. Jan Pawe\u0142 II,&nbsp;<em>Przem\u00f3wienie na Pi\u0119\u0107dziesi\u0105tym Zgromadzeniu Og\u00f3lnym Organizacji Narod\u00f3w Zjednoczonych<\/em>&nbsp;(5 pa\u017adziernika 1995), 2:&nbsp;<em>Insegnamenti di Giovanni Paolo II<\/em>, t. XVIII\/2, Citt\u00e0 del Vaticano 1998, s. 731;&nbsp;<em>Od praw cz\u0142owieka do praw narod\u00f3w<\/em>, \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 11\u201312 (178)\/1995, s. 5.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref66\">[66]<\/a>&nbsp;Ten\u017ce,&nbsp;<em>Przem\u00f3wienie na XXXIV Zgromadzeniu Og\u00f3lnym Organizacji Narod\u00f3w Zjednoczonych<\/em>&nbsp;(2 pa\u017adziernika 1979), 7:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;71 (1979), s. 1148;&nbsp;<em>Godno\u015b\u0107 osoby ludzkiej fundamentem sprawiedliwo\u015bci i pokoju<\/em>, Ten\u017ce,&nbsp;<em>Nauczanie papieskie<\/em>, t. II, 2, oprac. E. Weron, A. Jaroch, Pozna\u0144 1992,s. 261.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref67\">[67]<\/a>&nbsp;Ten\u017ce,&nbsp;<em>Or\u0119dzie na XXXII \u015awiatowy Dzie\u0144 Pokoju<\/em>&nbsp;(1 stycznia 1999), 3;&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;91 (1999), s. 379;&nbsp;<em>Poszanowanie praw cz\u0142owieka warunkiem prawdziwego pokoju<\/em>,\u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 1 (209)\/1999, s. 4.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref68\">[68]<\/a>&nbsp;Por. \u015aw. Jan XXIII, Enc.&nbsp;<em>Pacem in terris&nbsp;<\/em>(11 kwietnia 1963), 5 [w t\u0142um. pol. n. 9]:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;55 (1963), s. 259;&nbsp;<em>Dokumenty nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/em>,cz. 1, red. M. Radwan, L. Dyczewski, A. Stanowski, Rzym\u2013Lublin 1987, s. 272.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref69\">[69]<\/a>&nbsp;\u015aw. Pawe\u0142 VI,&nbsp;<em>Przes\u0142anie na Mi\u0119dzynarodow\u0105 Konferencj\u0119 Praw Cz\u0142owieka<\/em>&nbsp;(15 kwietnia 1968):&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;60 (1968), s. 285; cyt. za: Papieska Rada&nbsp;<em>Iustitia et Pax<\/em>,&nbsp;<em>Kompendium nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/em>, 153.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref70\">[70]<\/a>&nbsp;Por. \u015aw. Jan Pawe\u0142 II, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_25031995_evangelium-vitae.html\"><em>Evangelium vitae<\/em><\/a>&nbsp;(25 marca 1995), 2:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;87 (1995), s. 402.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref71\">[71]<\/a>&nbsp;Por. Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II, Konst. duszp.&nbsp;<em>Gaudium et spes<\/em>, 27:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;58 (1966), s. 1047\u20131048; \u015aw. Jan Pawe\u0142 II, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_06081993_veritatis-splendor.html\"><em>Veritatis splendor<\/em><\/a>&nbsp;(6 sierpnia 1993), 80:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;85 (1993), s. 1197\u20131198; Ten\u017ce, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_25031995_evangelium-vitae.html\"><em>Evangelium vitae<\/em><\/a>&nbsp;(25 marca 1995), 7\u201328:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;87 (1995), s. 408\u2013427.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref72\">[72]<\/a>&nbsp;Franciszek, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20201003_enciclica-fratelli-tutti.html\"><em>Fratelli tutti<\/em><\/a>&nbsp;(3 pa\u017adziernika 2020), 208:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;112 (2020), s. 1043.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref73\">[73]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20201003_enciclica-fratelli-tutti.html\"><em>tam\u017ce<\/em><\/a>, 209:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;112 (2020), s. 1043\u20131044.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref74\">[74]<\/a>&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20201003_enciclica-fratelli-tutti.html\"><em>Tam\u017ce<\/em><\/a>, 23:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;112 (2020), s. 977. Por. Ten\u017ce, Adhort. apost.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/apost_exhortations\/documents\/papa-francesco_esortazione-ap_20131124_evangelii-gaudium.html\"><em>Evangelii gaudium<\/em><\/a>&nbsp;(24 listopada 2013), 212:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;105 (2013), s. 1108.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref75\">[75]<\/a>&nbsp;Por. Benedykt XVI, Adhort. apost.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/benedict-xvi\/pl\/apost_exhortations\/documents\/hf_ben-xvi_exh_20070222_sacramentum-caritatis.html\"><em>Sacramentum caritatis<\/em><\/a>&nbsp;(22 lutego 2007), 83:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;99 (2007), s. 169.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref76\">[76]<\/a>&nbsp;Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II, Konst. duszp.&nbsp;<em>Gaudium et spes<\/em>, 26:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;58 (1966), s. 1046\u20131047.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref77\">[77]<\/a>&nbsp;Por. Papieska Rada&nbsp;<em>Iustitia et Pax<\/em>,&nbsp;<em>Kompendium nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/em>, 164.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref78\">[78]<\/a>&nbsp;Franciszek, Adhort. apost.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/apost_exhortations\/documents\/papa-francesco_esortazione-ap_20131124_evangelii-gaudium.html\"><em>Evangelii gaudium<\/em><\/a>&nbsp;(24 listopada 2013), 235:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;105 (2013), s. 1115.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref79\">[79]<\/a>&nbsp;Ten\u017ce, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20201003_enciclica-fratelli-tutti.html\"><em>Fratelli tutti<\/em><\/a>&nbsp;(3 pa\u017adziernika 2020), 105:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;112 (2020), s. 1005.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref80\">[80]<\/a>&nbsp;\u015aw. Jan Pawe\u0142 II, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_30121987_sollicitudo-rei-socialis.html\"><em>Sollicitudo rei socialis<\/em><\/a>&nbsp;(30 grudnia 1987), 38:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;80 (1988), s. 564.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref81\">[81]<\/a>&nbsp;Franciszek, Adhort. apost.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/apost_exhortations\/documents\/papa-francesco_esortazione-ap_20131124_evangelii-gaudium.html\"><em>Evangelii gaudium<\/em><\/a>&nbsp;(24 listopada 2013), 220:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;105 (2013), s. 1110.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref82\">[82]<\/a>&nbsp;Papieska Rada&nbsp;<em>Iustitia et Pax<\/em>,&nbsp;<em>Kompendium nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/em>, 169.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref83\">[83]<\/a>&nbsp;Franciszek, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20201003_enciclica-fratelli-tutti.html\"><em>Fratelli tutti<\/em><\/a>&nbsp;(3 pa\u017adziernika 2020), 16:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;112 (2020), s. 974.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref84\">[84]<\/a>&nbsp;Por. \u015aw. Jan Pawe\u0142 II,&nbsp;<em>Przem\u00f3wienie na L Zgromadzeniu Og\u00f3lnym Organizacji Narod\u00f3w Zjednoczonych&nbsp;<\/em>(5 pa\u017adziernika 1995), 8:&nbsp;<em>Insegnamenti di Giovanni Paolo II<\/em>, t. XVIII\/2, Citt\u00e0 del Vaticano 1998, s. 735;&nbsp;<em>Od praw cz\u0142owieka do praw narod\u00f3w<\/em>, \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 11\u201312 (178)\/1995, s. 6\u20137.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref85\">[85]<\/a>&nbsp;Papieska Rada&nbsp;<em>Iustitia et Pax<\/em>,&nbsp;<em>Kompendium nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/em>, 171.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref86\">[86]<\/a>&nbsp;\u015aw. Jan Pawe\u0142 II,&nbsp;Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_01051991_centesimus-annus.html\"><em>Centesimus annus<\/em><\/a>&nbsp;(1 maja 1991), 31:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;83 (1991), s. 831.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref87\">[87]<\/a>&nbsp;Ten\u017ce,&nbsp;<em>Homilia podczas Mszy \u015bw. sprawowanej dla rolnik\u00f3w w Recife, Brazylia<\/em>&nbsp;(7 lipca 1980), 4:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;72 (1980), s. 926;&nbsp;<em>Ziemia jest darem Boga dla wszystkich ludzi<\/em>,Ten\u017ce,&nbsp;<em>Nauczanie papieskie<\/em>, t. III, 2, oprac. E. Weron, A. Jaroch, Pozna\u0144-Warszawa 1986, s. 97.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref88\">[88]<\/a>&nbsp;Ten\u017ce, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_14091981_laborem-exercens.html\"><em>Laborem exercens<\/em><\/a>&nbsp;(14 wrze\u015bnia 1981), 19:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;73 (1981), s. 626.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref89\">[89]<\/a>&nbsp;Franciszek, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20150524_enciclica-laudato-si.html\"><em>Laudato si\u2019<\/em><\/a>&nbsp;(24 maja 2015), 93:&nbsp;<em>AAS&nbsp;<\/em>107 (2015), 884; por. Ten\u017ce, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20201003_enciclica-fratelli-tutti.html\"><em>Fratelli tutti<\/em><\/a>&nbsp;(3 pa\u017adziernika 2020), 120:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;112 (2020), s. 1010.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref90\">[90]<\/a>&nbsp;Ten\u017ce, Adhort. apost.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/apost_exhortations\/documents\/papa-francesco_esortazione-ap_20131124_evangelii-gaudium.html\"><em>Evangelii gaudium<\/em><\/a>&nbsp;(24 listopada 2013), 189:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;105 (2013), s. 1099.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref91\">[91]<\/a>&nbsp;Por. Papieska Rada&nbsp;<em>Iustitia et Pax<\/em>,&nbsp;<em>Kompendium nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/em>, 187.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref92\">[92]<\/a>&nbsp;Por. Leon XIII, Enc.&nbsp;<em>Rerum novarum<\/em>&nbsp;(15 maja 1891), 26:&nbsp;<em>ASS<\/em>&nbsp;23 (1890\u20131891), s. 656;&nbsp;<em>Dokumenty nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/em>, cz. 1, red. M. Radwan, L. Dyczewski, A. Stanowski, Rzym\u2013Lublin 1987, s. 54\u201355.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref93\">[93]<\/a>&nbsp;Por. \u015aw. Jan Pawe\u0142 II, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_01051991_centesimus-annus.html\"><em>Centesimus annus<\/em><\/a>&nbsp;(1 maja 1991), 11:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;83 (1991), s. 806\u2013807.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref94\">[94]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_01051991_centesimus-annus.html\"><em>tam\u017ce<\/em><\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref95\">[95]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_01051991_centesimus-annus.html\"><em>tam\u017ce<\/em><\/a>, 48:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;83 (1991), s. 852\u2013854.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref96\">[96]<\/a>&nbsp;Por. Franciszek, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20201003_enciclica-fratelli-tutti.html\"><em>Fratelli tutti<\/em><\/a>&nbsp;(3 pa\u017adziernika 2020), 169:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;112 (2020), s. 1028.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref97\">[97]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20201003_enciclica-fratelli-tutti.html\"><em>tam\u017ce<\/em><\/a>, 168:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;112 (2020), s. 1027\u20131028.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref98\">[98]<\/a>&nbsp;Por. \u015aw. Pawe\u0142 VI, Enc.&nbsp;<em>Populorum progressio<\/em>&nbsp;(26 marca 1967), 17:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;59 (1967), s. 265\u2013266;&nbsp;<em>Dokumenty nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/em>, cz. 1, red. M. Radwan, L. Dyczewski, A. Stanowski, Rzym\u2013Lublin 1987, s. 397\u2013398.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref99\">[99]<\/a>&nbsp;Franciszek, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20201003_enciclica-fratelli-tutti.html\"><em>Fratelli tutti<\/em><\/a>(3 pa\u017adziernika 2020), 32, 54:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;112 (2020), s. 980, 988.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref100\">[100]<\/a>&nbsp;Por. Benedykt XVI, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/benedict-xvi\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_ben-xvi_enc_20090629_caritas-in-veritate.html\"><em>Caritas in veritate<\/em><\/a>&nbsp;(29 czerwca 2009), 58:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;101 (2009), s. 693\u2013694.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref101\">[101]<\/a>&nbsp;Franciszek, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20201003_enciclica-fratelli-tutti.html\"><em>Fratelli tutti<\/em><\/a>&nbsp;(3 pa\u017adziernika 2020), 116:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;112 (2020), s. 1009.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref102\">[102]<\/a>&nbsp;\u015aw. Jan Pawe\u0142&nbsp;II, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_30121987_sollicitudo-rei-socialis.html\"><em>Sollicitudo rei socialis<\/em><\/a>(30 grudnia 1987), 38:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;80 (1988), s. 564.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref103\">[103]<\/a>&nbsp;Franciszek, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20201003_enciclica-fratelli-tutti.html\"><em>Fratelli tutti<\/em><\/a>&nbsp;(3 pa\u017adziernika 2020), 116:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;112 (2020), s. 1009.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref104\">[104]<\/a>&nbsp;Por. Benedykt XVI, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/benedict-xvi\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_ben-xvi_enc_20090629_caritas-in-veritate.html\"><em>Caritas in veritate<\/em><\/a>&nbsp;(29 czerwca 2009), 48:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;101 (2009), s. 685.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref105\">[105]<\/a>&nbsp;Por. Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II, Konst. duszp.&nbsp;<em>Gaudium et spes<\/em>, 25:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;58 (1966), s. 1045\u20131046.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref106\">[106]<\/a>&nbsp;Por. \u015aw. Jan Pawe\u0142 II, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_30121987_sollicitudo-rei-socialis.html\"><em>Sollicitudo rei socialis<\/em><\/a>(30 grudnia 1987), 42:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;80 (1988), s. 572\u2013574.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref107\">[107]<\/a>&nbsp;Franciszek, Adhort. apost.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/apost_exhortations\/documents\/papa-francesco_esortazione-ap_20131124_evangelii-gaudium.html\"><em>Evangelii gaudium<\/em><\/a>(24 listopada 2013), 53:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;105 (2013), s. 1042.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref108\">[108]<\/a>&nbsp;Por. \u015aw. Jan Pawe\u0142 II, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_30121987_sollicitudo-rei-socialis.html\"><em>Sollicitudo rei socialis<\/em><\/a>(30 grudnia 1987), 36\u201337:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;80 (1988), s. 561\u2013564.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref109\">[109]<\/a>&nbsp;Franciszek,&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/messages\/migration\/documents\/20240524-world-migrants-day-2024.html\"><em>Or\u0119dzie na CX \u015awiatowy Dzie\u0144 Migranta i Uchod\u017acy 2024<\/em><\/a>&nbsp;(29 wrze\u015bnia 2024):&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;116 (2024), s. 735;&nbsp;<em>B\u00f3g idzie ze swoim ludem<\/em>,\u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 6 (463)\/2024, s. 40.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref110\">[110]<\/a>&nbsp;\u015aw. Pawe\u0142 VI, Enc.&nbsp;<em>Populorum progressio<\/em>&nbsp;(26 marca 1967), 14:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;59 (1967), s. 264;&nbsp;<em>Dokumenty nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/em>, cz. 1, red. M. Radwan, L. Dyczewski, A. Stanowski, Rzym\u2013Lublin 1987, s. 397.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref111\">[111]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<em>tam\u017ce<\/em>, 17:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;59 (1967), s. 265\u2013266;&nbsp;<em>Dokumenty nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/em>, cz. 1, red. M. Radwan, L. Dyczewski, A. Stanowski, Rzym\u2013Lublin 1987, s. 397\u2013398; Franciszek, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20201003_enciclica-fratelli-tutti.html\"><em>Fratelli tutti<\/em><\/a>&nbsp;(3 pa\u017adziernika 2020), 125\u2013127:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;112 (2020), s. 1012\u20131013.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref112\">[112]<\/a>&nbsp;Por. \u015aw. Pawe\u0142 VI, Enc.&nbsp;<em>Populorum progressio<\/em>&nbsp;(26 marca 1967), 14:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;59 (1967), s. 264;&nbsp;<em>Dokumenty nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/em>, cz. 1, red. M. Radwan, L. Dyczewski, A. Stanowski, Rzym\u2013Lublin 1987, s. 397; Benedykt XVI,&nbsp;<em>Przem\u00f3wienie do Korpusu Dyplomatycznego akredytowanego przy Stolicy Apostolskiej<\/em>&nbsp;(8 stycznia 2007):&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;99 (2007), s. 73;&nbsp;<em>Wolno\u015b\u0107 religijna wyrazem ludzkiej wolno\u015bci<\/em>,\u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 2 (290)\/2007, s. 19\u201321; Franciszek,&nbsp;<em>Przem\u00f3wienie do przedstawicieli lud\u00f3w rdzennych z okazji XL Sesji Rady Zarz\u0105du Mi\u0119dzynarodowego Funduszu Rozwoju Rolnictwa<\/em>&nbsp;(15 lutego 2017):&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;109 (2017), s. 244\u2013245.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref113\">[113]<\/a>&nbsp;<em>Dokument ko\u0144cowy Drugiej Sesji XVI Zwyczajnego Zgromadzenia Og\u00f3lnego Synodu Biskup\u00f3w&nbsp;<\/em>(26 pa\u017adziernika 2024), 17.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref114\">[114]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<em>tam\u017ce<\/em>, 11.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref115\">[115]<\/a>&nbsp;Por.<em>&nbsp;tam\u017ce<\/em>, 103\u2013108.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref116\">[116]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<em>tam\u017ce<\/em>, 100\u2013101.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref117\">[117]<\/a>&nbsp;Por. Franciszek, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20201003_enciclica-fratelli-tutti.html\"><em>Fratelli tutti<\/em><\/a>&nbsp;(3 pa\u017adziernika 2020), 94:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;112 (2020), s. 1001.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref118\">[118]<\/a>&nbsp;Por. Papieska Rada&nbsp;<em>Iustitia et Pax<\/em>,&nbsp;<em>Kompendium nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/em>, 53.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref119\">[119]<\/a>&nbsp;Por. Franciszek,&nbsp;<em>Enc.<\/em>&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20150524_enciclica-laudato-si.html\"><em>Laudato si\u2019<\/em><\/a>&nbsp;(24 maja 2015), 106\u2013109,&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;107 (2015), s. 889\u2013891.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref120\">[120]<\/a>&nbsp;R. Guardini,&nbsp;<em>Das Ende der Neuzeit<\/em>, W\u00fcrzburg 1951, s. 89;&nbsp;<em>Koniec czas\u00f3w nowo\u017cytnych. \u015awiat i osoba. Wolno\u015b\u0107, \u0142aska, los<\/em>, t\u0142um. Z. W\u0142odkowa, M. Turowicz, J. Bronowicz, Krak\u00f3w 1969, s. 68.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref121\">[121]<\/a>&nbsp;\u015aw. Pawe\u0142 VI,&nbsp;<em>Przem\u00f3wienie z okazji XXV rocznicy powstania FAO<\/em>&nbsp;(16 listopada 1970),&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;62 (1970), s. 833.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref122\">[122]<\/a>&nbsp;Por. Franciszek,&nbsp;<em>Przem\u00f3wienie do Rady ds. Kapitalizmu Inkluzywnego<\/em>&nbsp;(11 listopada 2019), \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, 11\u201312 listopada 2019, s. 8.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref123\">[123]<\/a>&nbsp;Por. Dykasteria Nauki Wiary \u2013 Dykasteria Kultury i Edukacji, Nota&nbsp;<em>Antiqua et nova<\/em>&nbsp;(14 stycznia 2025),&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;117 (2025), s. 159\u2013210; Franciszek,&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/messages\/peace\/documents\/20231208-messaggio-57giornatamondiale-pace2024.html\"><em>Or\u0119dzie na LVII \u015awiatowy Dzie\u0144 Pokoju<\/em><\/a>&nbsp;(8 grudnia 2023),&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;116 (2024), s. 54\u201364;&nbsp;<em>Sztuczna inteligencja i pok\u00f3j<\/em>,\u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 1 (459)\/2024, s. 4\u20139; Ten\u017ce,&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/messages\/communications\/documents\/20240124-messaggio-comunicazioni-sociali.html\"><em>Or\u0119dzie na LVIII \u015awiatowy Dzie\u0144 \u015arodk\u00f3w Spo\u0142ecznego Przekazu<\/em><\/a>&nbsp;(24 stycznia 2024):&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;116 (2024), s. 261\u2013266;&nbsp;<em>Sztuczna inteligencja i m\u0105dro\u015b\u0107 serca \u2013 dla komunikacji w pe\u0142ni ludzkiej<\/em>, \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 2\u20133 (460)\/2024, s. 4\u20137; Ten\u017ce,&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/speeches\/2024\/june\/documents\/20240614-g7-intelligenza-artificiale.html\"><em>Przem\u00f3wienie podczas Sesji G7 po\u015bwi\u0119conej sztucznej inteligencji. \u201eNarz\u0119dzie fascynuj\u0105ce i zarazem przera\u017caj\u0105ce\u201d<\/em><\/a>&nbsp;(14 czerwca 2024):&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;116 (2024), s. 866\u2013875; Mi\u0119dzynarodowa Komisja Teologiczna,&nbsp;<em>\u201eQuo vadis, humanitas?\u201d Namys\u0142 nad antropologi\u0105 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 wobec niekt\u00f3rych scenariuszy dotycz\u0105cych przysz\u0142o\u015bci cz\u0142owieka&nbsp;<\/em>(9 lutego 2026);&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/messages\/communications\/documents\/20260124-messaggio-comunicazioni-sociali.html\"><em>Or\u0119dzie na LX \u015awiatowy Dzie\u0144 \u015arodk\u00f3w Spo\u0142ecznego Przekazu<\/em><\/a>&nbsp;(24 stycznia 2026): \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, 24 stycznia 2026, s. 2\u20133;&nbsp;<em>Chroni\u0107 ludzkie g\u0142osy i twarze<\/em>, \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 2\u20133 (480)\/2026, s. 48\u201351.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref124\">[124]<\/a>&nbsp;Por. Dykasteria Nauki Wiary \u2013 Dykasteria Kultury i Edukacji, Nota&nbsp;<em>Antiqua et nova<\/em>&nbsp;(14 stycznia 2025), 96:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;117 (2025), s. 201.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref125\">[125]<\/a>&nbsp;Franciszek,&nbsp;<em>Przem\u00f3wienie do uczestnik\u00f3w spotkania \u201eMinerva Dialogues\u201d, zorganizowanego przez Dykasteri\u0119 Kultury i Edukacji<\/em>&nbsp;(27 marca 2023):&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;115 (2023), s. 465.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref126\">[126]<\/a>&nbsp;Por. Dykasteria Nauki Wiary \u2013 Dykasteria Kultury i Edukacji, Nota&nbsp;<em>Antiqua et nova<\/em>&nbsp;(14 stycznia 2025), 41:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;117 (2025), s. 178.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref127\">[127]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<em>tam\u017ce<\/em>, 44\u201345,&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;117 (2025), s. 179\u2013180.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref128\">[128]<\/a>&nbsp;Por. \u015aw. Jan Pawe\u0142 II, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_01051991_centesimus-annus.html\"><em>Centesimus annus<\/em><\/a>&nbsp;(1 maja 1991), 40:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;83 (1991), s. 843.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref129\">[129]<\/a>&nbsp;Por. Mi\u0119dzynarodowa Komisja Teologiczna,&nbsp;<em>\u201eQuo vadis, humanitas?\u201d Namys\u0142 nad antropologi\u0105 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 wobec niekt\u00f3rych scenariuszy przysz\u0142o\u015bci cz\u0142owieka&nbsp;<\/em>(9 lutego 2026), 63.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref130\">[130]<\/a>&nbsp;Por. \u015aw. Pawe\u0142 VI,&nbsp;<em>Przem\u00f3wienie z okazji XXV rocznicy powstania FAO<\/em>&nbsp;(16 listopada 1970):&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;62 (1970), s. 833.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref131\">[131]<\/a>&nbsp;Mi\u0119dzynarodowa Komisja Teologiczna,&nbsp;<em>\u201eQuo vadis, humanitas?\u201d Namys\u0142 nad antropologi\u0105 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 wobec niekt\u00f3rych scenariuszy przysz\u0142o\u015bci cz\u0142owieka&nbsp;<\/em>(9 lutego 2026), 3.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref132\">[132]<\/a>&nbsp;\u201eJe\u015bli serce jest dewaluowane, dewaluuje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c to, co oznacza m\u00f3wienie od serca, dzia\u0142anie z sercem, dojrzewanie i uzdrawianie serca. Kiedy nie doceniamy specyfiki serca, tracimy odpowiedzi, kt\u00f3rych sama inteligencja nie mo\u017ce da\u0107, tracimy spotkanie z innymi, tracimy poezj\u0119. Tracimy tak\u017ce histori\u0119 i nasze dzieje, poniewa\u017c prawdziwa osobista przygoda to ta, kt\u00f3r\u0105 buduje si\u0119 zaczynaj\u0105c od serca. U schy\u0142ku \u017cycia tylko to b\u0119dzie si\u0119 liczy\u0107\u201d: Franciszek, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/20241024-enciclica-dilexit-nos.html\"><em>Dilexit nos<\/em><\/a>&nbsp;(24 pa\u017adziernika 2024), 11:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;116 (2024), s. 1372.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref133\">[133]<\/a>&nbsp;V. Frankl,&nbsp;<em>Man\u2019s Search for Meaning. An Introduction to Logotherapy<\/em>, Boston 1963, s. 213;&nbsp;<em>Cz\u0142owiek w poszukiwaniu sensu<\/em>, t\u0142um. A. Wolnicka, Warszawa 2009, s. 197.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref134\">[134]<\/a>&nbsp;\u015aw. Tomasz z Akwinu,&nbsp;<em>Summa Theologiae<\/em>, I-II, q. 112, a. 1, co.; q. 114, a. 5, co.: ed. Leonina, VII, Roma 1892, s. 323, 349.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref135\">[135]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<em>tam\u017ce<\/em>, q. 114, a. 1, co.: ed. Leonina, VII, 344.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref136\">[136]<\/a>&nbsp;Por. Ten\u017ce,&nbsp;<em>Super Boetium De Trinitate<\/em>, q. 1, a. 2, ad 3: ed. Leonina, L, Roma 1992, s. 96;&nbsp;<em>Summa Theologiae<\/em>, I, q. 7, a. 1, ad 3: ed. Leonina, IV, Roma 1888, s. 72.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref137\">[137]<\/a>&nbsp;Franciszek, Adhort. apost.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/apost_exhortations\/documents\/papa-francesco_esortazione-ap_20131124_evangelii-gaudium.html\"><em>Evangelii gaudium<\/em><\/a>&nbsp;(24 listopada 2013), 8:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;105 (2013), s. 1022.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref138\">[138]<\/a>&nbsp;\u015aw. Jan Pawe\u0142&nbsp;II, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_04031979_redemptor-hominis.html\"><em>Redemptor hominis<\/em><\/a>&nbsp;(4 marca 1979), 15:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;71 (1979), s. 286\u2013287.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref139\">[139]<\/a>&nbsp;\u015aw. Augustyn,&nbsp;<em>De civitate Dei<\/em>, XIV, 28:&nbsp;<em>CCSL<\/em>&nbsp;48, Turnhout 1955, s. 451;&nbsp;<em>Pa\u0144stwo Bo\u017ce<\/em>, t\u0142um. W. Kubicki, K\u0119ty 2002,s. 546.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref140\">[140]<\/a>&nbsp;Benedykt&nbsp;XVI, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/benedict-xvi\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_ben-xvi_enc_20090629_caritas-in-veritate.html\"><em>Caritas in veritate<\/em><\/a>&nbsp;(29 czerwca 2009), 34:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;101 (2009), s. 668\u2013669.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref141\">[141]<\/a>&nbsp;\u015aw. Jan Pawe\u0142&nbsp;II, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_06081993_veritatis-splendor.html\"><em>Veritatis splendor<\/em><\/a>&nbsp;(6 sierpnia 1993), 32:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;85 (1993), s. 1159.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref142\">[142]<\/a>&nbsp;Franciszek, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20201003_enciclica-fratelli-tutti.html\"><em>Fratelli tutti<\/em><\/a>&nbsp;(3 pa\u017adziernika 2020), 207:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;112 (2020), s. 1043.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref143\">[143]<\/a>&nbsp;H. Arendt,&nbsp;<em>The Origins of Totalitarianism<\/em>, t. III, New York 1962, s. 474;&nbsp;<em>Korzenie totalitaryzmu<\/em>, t\u0142um. M. Szawiel, D. Grinberg, Warszawa 1993, s. 510.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref144\">[144]<\/a>&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/speeches\/2025\/may\/documents\/20250512-media.html\"><em>Przem\u00f3wienie do pracownik\u00f3w medi\u00f3w<\/em><\/a>&nbsp;(12 maja 2025):&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;117 (2025), s. 681\u2013682;&nbsp;<em>Rozbr\u00f3jmy s\u0142owa, a przyczynimy si\u0119 do rozbrojenia Ziemi<\/em>,\u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 5 (472)\/2025, s. 26.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref145\">[145]<\/a>&nbsp;Benedykt XVI,&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/benedict-xvi\/pl\/messages\/communications\/documents\/hf_ben-xvi_mes_20130124_47th-world-communications-day.html\"><em>Or\u0119dzie na XLVII \u015awiatowy Dzie\u0144 \u015arodk\u00f3w Spo\u0142ecznego Przekazu<\/em><\/a>&nbsp;(24 stycznia 2013):&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;105 (2013), s. 183;&nbsp;<em>Serwisy spo\u0142eczno\u015bciowe: portale prawdy i wiary; nowe przestrzenie ewangelizacji<\/em>,\u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 3\u20134 (351)\/2013, s. 11.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref146\">[146]<\/a>&nbsp;Franciszek,&nbsp;<em>Przem\u00f3wienie z okazji wr\u0119czenia insygni\u00f3w Kawalera i Damy Wielkiego Krzy\u017ca Orderu Piusa IX Panu Philipowi Pullelli i Pani Valentinie Alazraki<\/em>&nbsp;(13 listopada 2021): \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, 13 listopada 2021, s. 12.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref147\">[147]<\/a>&nbsp;Por. Platon,&nbsp;<em>List VII<\/em>, 344b-c: ed. Souilh\u00e9, t. XIII\/1, Paris 1931 (<em>CUF, S\u00e9rie grecque<\/em>&nbsp;63), s. 54; Ten\u017ce,&nbsp;<em>Listy&nbsp;<\/em>(Biblioteka Klasyk\u00f3w Filozofii), prze\u0142. M. Maykowska, przedm. i koment. uzup. M. P\u0105kci\u0144ska, Warszawa 1987, s. 55\u201356.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref148\">[148]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<em>Przem\u00f3wienie do uczestnik\u00f3w Konferencji \u201eThe Dignity of Children and Adolescents in the Age of Artificial Intelligence\u201d&nbsp;<\/em>(13 listopada 2025): \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, 13 listopada 2025, s. 3.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref149\">[149]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<em>Przem\u00f3wienie do cz\u0142onk\u00f3w Advisory Board RCS Academy<\/em>&nbsp;(7 listopada 2025): \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, 7 listopada 2025, s. 4.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref150\">[150]<\/a>&nbsp;\u015aw. Jan Pawe\u0142 II, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_14091981_laborem-exercens.html\"><em>Laborem exercens<\/em><\/a>&nbsp;(14 wrze\u015bnia 1981), 3:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;73 (1981), s. 584.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref151\">[151]<\/a>&nbsp;Por. Franciszek, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20150524_enciclica-laudato-si.html\"><em>Laudato si\u2019<\/em><\/a>&nbsp;(24 maja 2015), 128:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;107 (2015), s. 898.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref152\">[152]<\/a>&nbsp;Dykasteria Nauki Wiary \u2013 Dykasteria Kultury i Edukacji, Nota<em>&nbsp;Antiqua et nova<\/em>&nbsp;(14 stycznia 2025), 67:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;117 (2025), s. 188\u2013189.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref153\">[153]<\/a>&nbsp;Por. \u015aw. Jan Pawe\u0142 II, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_14091981_laborem-exercens.html\"><em>Laborem exercens<\/em><\/a>&nbsp;(14 wrze\u015bnia 1981), 18:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;73 (1981), s. 622\u2013625.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref154\">[154]<\/a>&nbsp;Por. Franciszek, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20150524_enciclica-laudato-si.html\"><em>Laudato si\u2019<\/em><\/a>&nbsp;(24 maja 2015), 109:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;107 (2015), s. 891.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref155\">[155]<\/a>&nbsp;Por. Benedykt XVI, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/benedict-xvi\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_ben-xvi_enc_20090629_caritas-in-veritate.html\"><em>Caritas in veritate<\/em><\/a>&nbsp;(29 czerwca 2009), 32:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;101 (2009), s. 666.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref156\">[156]<\/a>&nbsp;Por. Papieska Rada&nbsp;<em>Iustitia et Pax<\/em>,&nbsp;<em>Kompendium nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/em>, 268.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref157\">[157]<\/a>&nbsp;Por. Benedykt XVI, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/benedict-xvi\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_ben-xvi_enc_20090629_caritas-in-veritate.html\"><em>Caritas in veritate<\/em><\/a>&nbsp;(29 czerwca 2009), 64:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;101 (2009), s. 698.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref158\">[158]<\/a>&nbsp;Por. Franciszek, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20150524_enciclica-laudato-si.html\"><em>Laudato si\u2019<\/em><\/a>&nbsp;(24 maja 2015), 129:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;107 (2015), s. 899.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref159\">[159]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20150524_enciclica-laudato-si.html\"><em>tam\u017ce<\/em><\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref160\">[160]<\/a>&nbsp;Por. Ten\u017ce, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20201003_enciclica-fratelli-tutti.html\"><em>Fratelli tutti<\/em><\/a>&nbsp;(3 pa\u017adziernika 2020), 108:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;112 (2020), s. 1006.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref161\">[161]<\/a>&nbsp;Por. Kongregacja Nauki Wiary \u2013 Dykasteria do spraw S\u0142u\u017cby Integralnemu Rozwojowi Cz\u0142owieka,&nbsp;<em>\u201eOeconomicae et pecuniariae quaestiones\u201d. Rozwa\u017cania s\u0142u\u017c\u0105ce etycznemu rozeznaniu niekt\u00f3rych aspekt\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnego systemu gospodarczo-finansowego&nbsp;<\/em>(6 stycznia 2018), 6:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;110 (2018), s. 772.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref162\">[162]<\/a>&nbsp;Franciszek,&nbsp;<em>Pozdrowienie do pracownik\u00f3w Mi\u0119dzynarodowego Funduszu Rozwoju Rolnictwa (IFAD)<\/em>&nbsp;(14 lutego 2019):&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;111 (2019), s. 309. Por. Benedykt XVI, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/benedict-xvi\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_ben-xvi_enc_20090629_caritas-in-veritate.html\"><em>Caritas in veritate<\/em><\/a>&nbsp;(29 czerwca 2009), 22:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;101 (2009), s. 657.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref163\">[163]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/benedict-xvi\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_ben-xvi_enc_20090629_caritas-in-veritate.html\"><em>tam\u017ce<\/em><\/a>, 36:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;101 (2009), s. 671\u2013672.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref164\">[164]<\/a>&nbsp;Por. Franciszek, Adhort. apost.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/apost_exhortations\/documents\/papa-francesco_esortazione-ap_20131124_evangelii-gaudium.html\"><em>Evangelii gaudium<\/em><\/a>&nbsp;(24 listopada 2013), 204:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;105 (2013), s. 1105\u20131106.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref165\">[165]<\/a>&nbsp;Por. \u015aw. Pawe\u0142 VI, Enc.&nbsp;<em>Populorum progressio<\/em>&nbsp;(26 marca 1967), 87:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;59 (1967), s. 299.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref166\">[166]<\/a>&nbsp;Por. \u015aw. Jan Pawe\u0142 II, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_jp-ii_enc_01051991_centesimus-annus.html\"><em>Centesimus annus<\/em><\/a>&nbsp;(1 maja 1991), 39:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;83 (1991), s. 841.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref167\">[167]<\/a>&nbsp;Por. Papieska Rada&nbsp;<em>Iustitia et Pax<\/em>,&nbsp;<em>Kompendium nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/em>, 211.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref168\">[168]<\/a>&nbsp;Por. \u015aw. Jan Pawe\u0142 II, List&nbsp;<em>Gratissimam sane<\/em>&nbsp;(2 lutego 1994), 17:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;86 (1994), s. 903\u2013906;&nbsp;<em>List do Rodzin z okazji Roku Rodziny 1994<\/em>, \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 3 (161)\/1994, s. 24\u201325.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref169\">[169]<\/a>&nbsp;Por. Konferencja Biskup\u00f3w Katolickich Stan\u00f3w Zjednoczonych,&nbsp;<em>Sons and Daughters of the Light. A Pastoral Plan for Ministry with Young Adults&nbsp;<\/em>(12 listopada 1996), Washington D.C. 1996, I, 3.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref170\">[170]<\/a>&nbsp;Por. Papieska Rada&nbsp;<em>Iustitia et Pax<\/em>,&nbsp;<em>Kompendium nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/em>, 290.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref171\">[171]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<em>tam\u017ce<\/em>, 214.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref172\">[172]<\/a>&nbsp;Por. Franciszek,&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/messages\/communications\/documents\/papa-francesco_20140124_messaggio-comunicazioni-sociali.html\"><em>Or\u0119dzie na XLVIII \u015awiatowy Dzie\u0144 Pokoju<\/em><\/a>&nbsp;(8 grudnia 2014), 4:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;107 (2015), s. 70\u201371;&nbsp;<em>Ju\u017c nie niewolnicy, lecz bracia<\/em>,\u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 12 (367)\/2014, s. 6\u20137.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref173\">[173]<\/a>&nbsp;Por. Mi\u0119dzynarodowa Komisja Teologiczna,&nbsp;<em>Pami\u0119\u0107 i pojednanie. Ko\u015bci\u00f3\u0142 i winy przesz\u0142o\u015bci<\/em>, Citt\u00e0 del Vaticano 2000, 5.3.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref174\">[174]<\/a>&nbsp;Jak na przyk\u0142ad w Bullach Eugeniusza IV&nbsp;<em>Sicut dudum<\/em>&nbsp;(13 stycznia 1435) i&nbsp;<em>Etsi suscepti<\/em>&nbsp;(9 stycznia 1442) oraz w Bullach Miko\u0142aja V&nbsp;<em>Dum diversas<\/em>&nbsp;(18 czerwca 1452) i&nbsp;<em>Romanus Pontifex<\/em>&nbsp;(8 stycznia 1455). Naciski polityczne, a niekiedy tak\u017ce ekonomiczne, przewa\u017ca\u0142y nad wymogami ewangelicznymi. Ewangelizacja by\u0142a w ten spos\u00f3b cz\u0119sto naginana albo b\u0142\u0119dnie interpretowana pod wp\u0142ywem ingerencji w\u0142adz doczesnych, co prowadzi\u0142o do relatywizowania niezgodno\u015bci niewolnictwa z sumieniem chrze\u015bcija\u0144skim.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref175\">[175]<\/a>&nbsp;Por. Leon XIII, Enc.&nbsp;<em>In plurimis<\/em>&nbsp;(5 maja 1888):&nbsp;<em>Acta Leonis XIII<\/em>, t. VIII, Roma 1889, s. 169\u2013192;&nbsp;<em>Breviarium missionum. Wyb\u00f3r dokument\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a dotycz\u0105cych dzie\u0142a misyjnego,&nbsp;<\/em>t. 1, oprac. B. Wodecki, F. Wodecki, F. Zap\u0142ata, Warszawa 1979, s. 154\u2013172.&nbsp;Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce jeszcze w 1866 r. \u015awi\u0119te Oficjum rozr\u00f3\u017cnia\u0142o mi\u0119dzy niemoralnymi i moralnymi aspektami podda\u0144stwa, nie pot\u0119piaj\u0105c go w pe\u0142ni: Rzym, Archiwum Dykasterii Nauki Wiary,&nbsp;<em>Istr.<\/em>&nbsp;1293:<em>&nbsp;Instrukcja \u015awi\u0119tego Oficjum w odpowiedzi na r\u00f3\u017cne w\u0105tpliwo\u015bci biskupa Massaia, Wikariusza Apostolskiego w kraju Galla<\/em>&nbsp;[<em>Oromo<\/em>], kwiecie\u0144 1866, odpowied\u017a na pytanie 15.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref176\">[176]<\/a>&nbsp;Por. \u015aw. Jan Pawe\u0142 II, Bulla&nbsp;<em>Incarnationis mysterium<\/em>&nbsp;(29 listopada 1998), 11:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;91 (1999), s. 139\u2013141;&nbsp;<em>Bulla og\u0142aszaj\u0105ca Wielki Jubileusz Roku 2000<\/em>,\u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 1 (209)\/1999, s. 13\u201315.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref177\">[177]<\/a>&nbsp;Por. \u015aw. Pawe\u0142 VI,&nbsp;<em>Regina caeli<\/em>&nbsp;(17 maja 1970):&nbsp;<em>Insegnamenti di Paolo VI<\/em>, t. VIII, Citt\u00e0 del Vaticano 1971, s. 506.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref178\">[178]<\/a>&nbsp;Por. Franciszek, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20201003_enciclica-fratelli-tutti.html\"><em>Fratelli tutti<\/em><\/a>&nbsp;(3 pa\u017adziernika 2020), 183:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;112 (2020), s. 1033\u20131034.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref179\">[179]<\/a>&nbsp;Por. Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II, Konst. duszp.&nbsp;<em>Gaudium et spes<\/em>, 26:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;58 (1966), s. 1046\u20131047.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref180\">[180]<\/a>&nbsp;\u015aw. Pawe\u0142 VI,&nbsp;<em>Przem\u00f3wienie na forum XX Zgromadzenia Og\u00f3lnego Narod\u00f3w Zjednoczonych<\/em>&nbsp;(4 pa\u017adziernika 1965):&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;57 (1965), s. 877\u2013881.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref181\">[181]<\/a>&nbsp;Organizacja Narod\u00f3w Zjednoczonych,&nbsp;<em>Karta Narod\u00f3w Zjednoczonych<\/em>&nbsp;(26 czerwca 1945), Preambu\u0142a.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref182\">[182]<\/a>&nbsp;Por. Franciszek, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20201003_enciclica-fratelli-tutti.html\"><em>Fratelli tutti<\/em><\/a>&nbsp;(3 pa\u017adziernika 2020), 258:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;112 (2020), s. 1060\u20131061. \u201eFaktycznie, w ostatnich dekadach wszystkie wojny by\u0142y rzekomo \u00abusprawiedliwione\u00bb.&nbsp;<em>Katechizm Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego<\/em>&nbsp;m\u00f3wi o mo\u017cliwo\u015bci uprawnionej&nbsp;<em>obrony<\/em>&nbsp;przy u\u017cyciu si\u0142y zbrojnej, co oznacza wykazanie, \u017ce istniej\u0105 pewne \u00ab\u015bcis\u0142e warunki uprawnienia moralnego\u00bb. \u0141atwo jest jednak popa\u015b\u0107 w zbyt szerok\u0105 interpretacj\u0119 tego mo\u017cliwego prawa. Pr\u00f3buje si\u0119 w ten spos\u00f3b usprawiedliwi\u0107 tak\u017ce ataki \u00abprewencyjne\u00bb lub dzia\u0142ania wojenne, kt\u00f3re \u0142atwo poci\u0105gaj\u0105 za sob\u0105 \u00abpowa\u017cniejsze z\u0142o i zam\u0119t, ni\u017c z\u0142o, kt\u00f3re nale\u017cy usun\u0105\u0107\u00bb\u201d; por.&nbsp;<em>KKK<\/em>, 2309.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref183\">[183]<\/a>&nbsp;Por. Dykasteria Nauki Wiary \u2013 Dykasteria Kultury i Edukacji, Nota&nbsp;<em>Antiqua et nova<\/em>&nbsp;(14 stycznia 2025), 99:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;117 (2025), s. 202\u2013203.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref184\">[184]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<em>tam\u017ce<\/em>, 103:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;117 (2025), s. 204.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref185\">[185]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<em>Przem\u00f3wienie do uczestnik\u00f3w Zgromadzenia Dzie\u0142 Pomocy Ko\u015bcio\u0142om Wschodnim (ROACO)<\/em>&nbsp;(26 czerwca 2025):&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;117 (2025), s. 847\u2013849.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref186\">[186]<\/a>&nbsp;Por. Franciszek,&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/messages\/peace\/documents\/papa-francesco_20191208_messaggio-53giornatamondiale-pace2020.html\"><em>Or\u0119dzie na LIII \u015awiatowy Dzie\u0144 Pokoju<\/em><\/a>&nbsp;(8 grudnia 2019):&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;112 (2020), s. 54\u201361;&nbsp;<em>Pok\u00f3j jako droga nadziei \u2013 dialog, pojednanie i nawr\u00f3cenie ekologiczne<\/em>, \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 1 (419)\/2020, s. 4\u20137.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref187\">[187]<\/a>&nbsp;J.R.R. Tolkien,&nbsp;<em>The Lord of the Rings. Part III: The Return of the King<\/em>, New York 1965, s. 190;&nbsp;<em>W\u0142adca Pier\u015bcieni<\/em>, t. III:<em>&nbsp;Powr\u00f3t Kr\u00f3la<\/em>, t\u0142um. M. Skibniewska, Warszawa 1990, s. 148.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref188\">[188]<\/a><em>&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/speeches\/2025\/may\/documents\/20250512-media.html\">Przem\u00f3wienie do pracownik\u00f3w medi\u00f3w<\/a><\/em>&nbsp;(12 maja 2025):&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;117 (2025), s. 682;&nbsp;<em>Rozbr\u00f3jmy s\u0142owa, a przyczynimy si\u0119 do rozbrojenia Ziemi<\/em>, \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 5 (472)\/2025, s. 26.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref189\">[189]<\/a><em>&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/speeches\/2025\/may\/documents\/20250512-media.html\">Tam\u017ce<\/a><\/em>, s. 25.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref190\">[190]<\/a>&nbsp;\u015aw. Jan Pawe\u0142 II,&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/john-paul-ii\/pl\/messages\/peace\/documents\/hf_jp-ii_mes_08121997_xxxi-world-day-for-peace.html\"><em>Or\u0119dzie na XXXI \u015awiatowy Dzie\u0144 Pokoju<\/em><\/a>&nbsp;(1 stycznia 1998), 1:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;90 (1998), s. 147;&nbsp;<em>Sprawiedliwo\u015b\u0107 ka\u017cdego cz\u0142owieka \u017ar\u00f3d\u0142em pokoju dla wszystkich<\/em>, \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 1 (199)\/1998, s. 4.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref191\">[191]<\/a>&nbsp;\u015aw. Augustyn,&nbsp;<em>Enarrationes in Psalmos<\/em>, 84, 12:&nbsp;<em>CCSL<\/em>&nbsp;39, Turnhout 1956, s. 1172\u20131173;&nbsp;<em>Obja\u015bnienia Psalm\u00f3w. Ps 78\u2013102<\/em>, t\u0142um. J. Sulowski, oprac. E. Stanula, Warszawa 1986, s. 83\u201384.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref192\">[192]<\/a>&nbsp;Por. Franciszek, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/20241024-enciclica-dilexit-nos.html\"><em>Dilexit nos<\/em><\/a>(24 pa\u017adziernika 2024), 22:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;116 (2024), s. 1375\u20131376.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref193\">[193]<\/a>&nbsp;Por. Ten\u017ce, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20201003_enciclica-fratelli-tutti.html\"><em>Fratelli tutti<\/em><\/a>&nbsp;(3 pa\u017adziernika 2020), 115:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;112 (2020), s. 1008\u20131009.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref194\">[194]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<em>tam\u017ce<\/em>, 261:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;112 (2020), s. 1062.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref195\">[195]<\/a>&nbsp;Por. \u015aw. Pawe\u0142 VI,&nbsp;<em>Przem\u00f3wienie na forum XX Zgromadzenia Og\u00f3lnego Narod\u00f3w Zjednoczonych<\/em>&nbsp;(4 pa\u017adziernika 1965):&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;57 (1965), s. 878\u2013879.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref196\">[196]<\/a>&nbsp;Por. Pius XII, Or\u0119dzie radiowe&nbsp;<em>Un\u2019ora grave<\/em>&nbsp;(24 sierpnia 1939):&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;23 (1939), s. 334.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref197\">[197]<\/a>&nbsp;G. La Pira,&nbsp;<em>Riflessioni sul Concilio.&nbsp;<\/em>Discorso del Sindaco di Firenze Prof. Giorgio La Pira alle \u00abGuides de France\u00bb (Rzym, 4 wrze\u015bnia 1962), Firenze 1962, s. 6.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref198\">[198]<\/a>&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/speeches\/2025\/may\/documents\/20250514-giubileo-chiese-orientali.html\"><em>Przem\u00f3wienie do uczestnik\u00f3w Jubileuszu Ko\u015bcio\u0142\u00f3w Wschodnich<\/em><\/a>&nbsp;(14 maja 2025):&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;117 (2025), s. 686;&nbsp;<em>Apel do przyw\u00f3dc\u00f3w: spotkajmy si\u0119, rozmawiajmy, negocjujmy!<\/em>,\u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 5 (472)\/2025, s. 30.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref199\">[199]<\/a>&nbsp;Por. Franciszek, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/encyclicals\/documents\/papa-francesco_20201003_enciclica-fratelli-tutti.html\"><em>Fratelli tutti<\/em><\/a>&nbsp;(3 pa\u017adziernika 2020), 271:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;112 (2020), s. 1066.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref200\">[200]<\/a>&nbsp;Por. Ten\u017ce,&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/speeches\/2016\/september\/documents\/papa-francesco_20160920_assisi-preghiera-pace.html\"><em>Apel o pok\u00f3j w Asy\u017cu z okazji \u015awiatowego Dnia Modlitwy o Pok\u00f3j \u201ePragnienie pokoju. Religie i kultury w dialogu\u201d<\/em><\/a>&nbsp;(20 wrze\u015bnia 2016):&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;108 (2016), s. 1124.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref201\">[201]<\/a>&nbsp;Ten\u017ce,&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/speeches\/2026\/january\/documents\/20260109-corpo-diplomatico.html\"><em>Przem\u00f3wienie do cz\u0142onk\u00f3w Korpusu Dyplomatycznego akredytowanego przy Stolicy Apostolskiej<\/em>&nbsp;<em>z okazji sk\u0142adanych \u017cycze\u0144 noworocznych<\/em><\/a>(9 stycznia 2025):&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;117 (2025), s. 110; \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 1 (469)\/2025, s. 47.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref202\">[202]<\/a>&nbsp;Por. Ten\u017ce,&nbsp;<em>Przem\u00f3wienie do uczestnik\u00f3w XXXVIII Sesji FAO<\/em>&nbsp;(20 czerwca 2013):&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;105 (2013), s. 616\u2013617.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref203\">[203]<\/a>&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/messages\/urbi\/documents\/20250508-prima-benedizione-urbietorbi.html\"><em>Pierwsze b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo \u201eUrbi et Orbi\u201d<\/em><\/a>&nbsp;(8 maja 2025):&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;117 (2025), s. 660;&nbsp;<em>Chcemy by\u0107 Ko\u015bcio\u0142em, kt\u00f3ry zawsze szuka pokoju<\/em>, \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 5 (472)\/2025, s. 8.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref204\">[204]<\/a>&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/messages\/urbi\/documents\/20250508-prima-benedizione-urbietorbi.html\"><em>Tam\u017ce<\/em><\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref205\">[205]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/homilies\/2025\/documents\/20251231-te-deum.html\"><em>Homilia podczas Pierwszych Nieszpor\u00f3w uroczysto\u015bci \u015awi\u0119tej Bo\u017cej Rodzicielki Maryi<\/em><\/a>&nbsp;(31 grudnia 2025): \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, 2 stycznia 2026, s. 1\u20132; \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 1 (479)\/2026, s. 66\u201367.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref206\">[206]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/homilies\/2025\/documents\/20251225-messa-natale.html\"><em>Homilia Mszy w dzie\u0144 Narodzenia Pa\u0144skiego<\/em><\/a>&nbsp;(25 grudnia 2025): \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, 27 grudnia 2025, s. 3; \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 1 (479)\/2026, s. 59\u201360.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref207\">[207]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/homilies\/2025\/documents\/20251225-messa-natale.html\"><em>tam\u017ce<\/em><\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref208\">[208]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/angelus\/2026\/documents\/20260106-angelus.html\"><em>Modlitwa Anio\u0142 Pa\u0144ski w uroczysto\u015b\u0107 Objawienia Pa\u0144skiego<\/em><\/a>&nbsp;(6 stycznia 2026): \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, 7 stycznia 2026, s. 3; \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 1 (479)\/2026, s. 73\u201374.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref209\">[209]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/homilies\/2025\/documents\/20251224-messa-notte-natale.html\"><em>Homilia Mszy w nocy Narodzenia Pa\u0144skiego<\/em><\/a>&nbsp;(24 grudnia 2025): \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, 27 grudnia 2025, s. 2; \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 1 (479)\/2026, s. 57\u201359.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref210\">[210]<\/a>&nbsp;P. de B\u00e9rulle,&nbsp;<em>Discours de l\u2019\u00e9tat et des grandeurs de J\u00e9sus, Discours IV, Unit\u00e9 de Dieu en l\u2019incarnation: \u0152uvres compl\u00e8tes<\/em>, Paris 1856, kol. 218.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref211\">[211]<\/a><em>&nbsp;Tam\u017ce<\/em>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref212\">[212]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<em>Przem\u00f3wienie na Konferencji \u201eArtificial Intelligence and Care of Our Common Home\u201d<\/em>&nbsp;(5 grudnia 2025): \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, 5 grudnia 2025, s. 2.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref213\">[213]<\/a>&nbsp;Benedykt&nbsp;XVI, Enc.&nbsp;<em>Deus caritas est<\/em>&nbsp;(25 grudnia 2005), 14:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;98 (2006), s. 228\u2013229.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref214\">[214]<\/a>&nbsp;\u015aw. Augustyn,&nbsp;<em>Sermones,&nbsp;<\/em>272:&nbsp;<em>In die Pentecostes ad infantes de sacramento<\/em>:&nbsp;<em>PL<\/em>&nbsp;38, Paris 1865, kol. 1247;&nbsp;<em>Karmi\u0119 was tym, czym sam \u017cyj\u0119. Ojcowie Ko\u015bcio\u0142a prowadz\u0105 przez \u015bwi\u0119ta roku ko\u015bcielnego<\/em>, oprac. M. Starowieyski, komentarze J. Miazek, Krak\u00f3w 2015,s. 285.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref215\">[215]<\/a>&nbsp;Benedykt XVI,&nbsp;<em>Homilia podczas Mszy Wieczerzy Pa\u0144skiej&nbsp;<\/em>(21 kwietnia 2011):&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;103 (2011), s. 321;&nbsp;<em>Eucharystia jest tajemnic\u0105 wielkiej blisko\u015bci i komunii ka\u017cdego cz\u0142owieka z Panem<\/em>, \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 6 (334)\/2011, s. 35.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref216\">[216]<\/a>&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/speeches\/2025\/december\/documents\/20251222-curia-romana.html\"><em>Przem\u00f3wienie do Kurii Rzymskiej z okazji \u017cycze\u0144 na \u015bwi\u0119ta Bo\u017cego Narodzenia<\/em><\/a>&nbsp;(22 grudnia 2025): \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, 22 grudnia 2025, s. 6\u20137; \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 1 (479)\/2026, s. 56.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref217\">[217]<\/a>&nbsp;Por. n. 11\u201314 w niniejszej Encyklice.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref218\">[218]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<em>Przem\u00f3wienie na konferencji \u201eThe Dignity of Children and Adolescents in the Age of Artificial Intelligence\u201d<\/em>&nbsp;(13 listopada 2025): \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, 13 listopada 2025, s. 3.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref219\">[219]<\/a>&nbsp;Por. Benedykt XVI, Enc.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/benedict-xvi\/pl\/encyclicals\/documents\/hf_ben-xvi_enc_20090629_caritas-in-veritate.html\"><em>Caritas in veritate<\/em><\/a>&nbsp;(29 czerwca 2009), 34:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;101 (2009), s. 668\u2013670.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref220\">[220]<\/a>&nbsp;Franciszek, Adhort. apost.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/apost_exhortations\/documents\/20231004-laudate-deum.html\"><em>Laudate Deum<\/em><\/a>&nbsp;(4 pa\u017adziernika 2023), 67:&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;115 (2023), s. 1059.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref221\">[221]<\/a>&nbsp;Por.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/angelus\/2026\/documents\/20260106-angelus.html\"><em>Modlitwa Anio\u0142 Pa\u0144ski w uroczysto\u015b\u0107 Objawienia Pa\u0144skiego<\/em><\/a>&nbsp;(6 stycznia 2026): \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, 7 stycznia 2026, s. 3; \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 1 (479)\/2026, s. 73.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref222\">[222]<\/a>&nbsp;Benedykt XVI,&nbsp;<em>Audiencja generalna<\/em>&nbsp;(15 lutego 2006): \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, 16 lutego 2006, s. 4;&nbsp;<em>\u201eMagnificat\u201d \u2013 Pie\u015b\u0144 Maryi<\/em>,\u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 4 (282)\/2006, s. 45\u201346.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref223\">[223]<\/a>&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/speeches\/2025\/october\/documents\/20251011-veglia-di-preghiera.html\"><em>Medytacja podczas czuwania modlitewnego i modlitwy r\u00f3\u017ca\u0144cowej o pok\u00f3j<\/em><\/a>&nbsp;(11 pa\u017adziernika 2025): \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, 13 pa\u017adziernika 2025, s. 2;&nbsp;<em>Medytacja podczas Jubileuszu Duchowo\u015bci Maryjnej<\/em>, \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 10 (476)\/2025, s. 61\u201362.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.vatican.va\/content\/leo-xiv\/pl\/audiences\/2013\/documents\/00.htt#_ftnref224\">[224]<\/a>&nbsp;\u015aw. Pawe\u0142 VI,&nbsp;<em>Homilia w sanktuarium Matki Bo\u017cej w Bonarii<\/em>&nbsp;(24 kwietnia 1970):&nbsp;<em>AAS<\/em>&nbsp;62 (1970), s. 301.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Copyright \u00a9 Dykasteria ds. Komunikacji &#8211; Libreria Editrice Vaticana<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>MAGNIFICA HUMANITAS &#8211; ENCYKLIKA OJCA \u015aWI\u0118TEGO LEONA XIV O TROSCE O OSOB\u0118 LUDZK\u0104 W DOBIE SZTUCZNEJ INTELIGENCJI WPROWADZENIE 1.&nbsp;Wspania\u0142e cz\u0142owiecze\u0144stwo stworzone przez Boga staje dzi\u015b wobec decyduj\u0105cego wyboru: wznie\u015b\u0107 now\u0105 wie\u017c\u0119 Babel albo budowa\u0107 miasto,<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":7828,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-7824","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bez-kategorii"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/parafiaszklarygorne.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7824","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/parafiaszklarygorne.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/parafiaszklarygorne.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/parafiaszklarygorne.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/parafiaszklarygorne.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7824"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/parafiaszklarygorne.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7824\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7827,"href":"https:\/\/parafiaszklarygorne.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7824\/revisions\/7827"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/parafiaszklarygorne.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/7828"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/parafiaszklarygorne.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7824"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/parafiaszklarygorne.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7824"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/parafiaszklarygorne.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7824"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}